Afrikaanse braille: van die ou kode tot die UBC van SABA
Afrikaanse braille word vandag in die Unified Braille Code (UBC) geskryf, dieselfde stelsel as Engelse braille in Suid-Afrika. Die South African Braille Authority (SABA), wat die standaarde vir braille in Suid-Afrika stel, het dit in sy Aanvullende Reëls vir Afrikaanse Braille (2018) vasgelê. Wie ouer brailleboeke ken, sal sien dat ê en ë nou anders lyk. Hier is hoe dit so gekom het.
Kortliks
- Volgens SABA se Afrikaanse brailletabel is die eerste braillestelsel vir Afrikaans omstreeks 1935 ontwikkel.
- Die vorige handleidings was Die Afrikaanse Braillestelsel (1964) en Brl in SA (2000).
- Sedert die Aanvullende Reëls van 2018 is The Rules of Unified English Braille die amptelike handleiding vir al die Suid-Afrikaanse tale; die aanvullende reëls dek net die Afrikaanse verkortings.
- Graad 1 is identies aan UEB graad 1. Letters met kappie, deelteken en aksent kry nou ʼn wysiger van twee selle: ê is ⠘⠩⠑.
- Graad 2 het 183 verkortings.
Van 1935 tot 2018
| Jaar | Wat gebeur het |
|---|---|
| omstreeks 1935 | Die eerste braillestelsel vir Afrikaans |
| 1964 | Die Afrikaanse Braillestelsel |
| 2000 | Brl in SA |
| 2004 | Unified English Braille word in Toronto aanvaar; Afrikaanse braille word daarna volgens dieselfde beginsels verenig |
| 2018 | SABA publiseer die Aanvullende Reëls vir Afrikaanse Braille (ISBN 978-0-620-7577-3), gedruk deur die Pionierdrukkery in Worcester |
In die voorwoord verduidelik SABA dat die naam Unified Braille Code in Suid-Afrika gebruik word, en nie Unified English Braille nie, omdat dit die naam vir al die tale is.
Die nuwe ê en ë
Die ou kode het een sel voor die letter gesit: punte 4 en 5 vir die kappie, punte 5 en 6 vir die deelteken, punt 4 vir die akuutaksent. Die UBC gebruik die wysigers van UEB, elk van twee selle. Die bylaag van die Aanvullende Reëls lys die ou tekens as die manier waarop dit “in die verlede” voorgestel is:
| Letter | Ou kode | UBC |
|---|---|---|
| é | ⠈⠑ | ⠘⠌⠑ |
| ê | ⠘⠑ | ⠘⠩⠑ |
| ë | ⠰⠑ | ⠘⠒⠑ |
| ô | ⠘⠕ | ⠘⠩⠕ |
| ï | ⠰⠊ | ⠘⠒⠊ |
Die ou vorms staan steeds in sommige naslaanwerke, soos World Braille Usage (2013). Woorde soos “sê”, “wêreld” en “reën” word nou ⠎⠘⠩⠑, ⠺⠘⠩⠑⠗⠑⠇⠙ en ⠗⠑⠘⠒⠑⠝.
Graad 1 en graad 2
In graad 1 kry elke letter sy eie sel, presies soos in UEB graad 1. Die braille-vertaler en die Afrikaanse braille-alfabet op hierdie webwerf volg graad 1.
In graad 2 word verkortings gebruik. Volgens SABA se tabel het Afrikaanse graad 2 183 verkortings, en elke letter van die alfabet behalwe die u, wat self ʼn woord is, staan alleen vir ʼn woord. ʼn Paar voorbeelde uit SABA se tabel:
| Woord | Graad 1 | Graad 2 |
|---|---|---|
| en | ⠑⠝ | ⠢ |
| die | ⠙⠊⠑ | ⠮ |
| van | ⠧⠁⠝ | ⠧ |
| nie | ⠝⠊⠑ | ⠝ |
| het | ⠓⠑⠞ | ⠭ |
| aan | ⠁⠁⠝ | ⠣ |
Die verkortings van Afrikaans verskil van dié van Engels, so wie Engelse graad 2 ken, kan nie sonder meer Afrikaanse graad 2 lees nie.
Wat anders is as in Engels
Die Aanvullende Reëls vervang net die afdeling oor verkortings van die UEB-handleiding. Twee verskille staan uit:
- Kortvorms word in Afrikaans net gebruik as hulle alleen staan, nooit binne ander woorde nie.
- Afrikaans maak gedurig nuwe samestellings, en volgens SABA se tabel kan dit by die grense tussen woorddele probleme met verkortings gee.
Algemene vrae
Is Afrikaanse braille dieselfde as Engelse braille?
In graad 1 byna heeltemal: dieselfde letters, leestekens, hoofletters, syfers en wysigers. Die verskil lê in graad 2, waar Afrikaans sy eie verkortings het.
Hoekom lyk ê in ʼn ou boek anders?
Omdat die ou Afrikaanse kode een sel voor die letter gebruik het (⠘⠑ vir ê). Die UBC gebruik die wysiger van UEB, twee selle: ⠘⠩⠑.
Wie stel die reëls vir braille in Suid-Afrika?
Die South African Braille Authority (SABA), die liggaam wat die standaarde vir braille in Suid-Afrika stel.