Wat is braille en hoe werk dit?
Braille is ʼn skrif wat blindes en swaksiendes met die vingerpunte lees. Elke letter word geskryf as ʼn kombinasie van verhewe punte in ʼn sel met ses punte, in twee kolomme van drie. Louis Braille het die stelsel in Frankryk ontwerp toe hy omtrent vyftien jaar oud was, en dit in 1829 gepubliseer; vandag word braille in byna al die tale van die wêreld gebruik.
Braille is nie ʼn taal nie, maar ʼn skrifstelsel: wie Afrikaans in braille lees, lees steeds Afrikaans. Elke taal besluit self watter sel vir watter letter staan. In Suid-Afrika stel die South African Braille Authority (SABA) die reëls vas, en Afrikaans word in die Unified Braille Code (UBC) geskryf, dieselfde stelsel as Engels.
Kortliks
- Die basis is die sel met ses punte: in die linkerkolom punte 1, 2, 3 van bo na onder, in die regterkolom punte 4, 5, 6.
- Die ses punte gee 64 kombinasies, die leë sel ingesluit: genoeg vir letters, syfers en leestekens.
- Hoofletters en syfers het nie eie selle nie: ʼn teken voor die letter verander die betekenis.
- Braille word van links na regs gelees. Met ʼn braillerraam word dit van regs na links geskryf, omdat die punte van agter die papier ingedruk word.
- Letters met ʼn kappie of deelteken kry ʼn wysiger voor die letter: “sê” word ⠎⠘⠩⠑.
Die sel met ses punte
ʼn Braille-sel het plek vir ses punte. ʼn Letter word beskryf deur te sê watter punte verhewe is: die a is punt 1 (⠁), die b punte 1 en 2 (⠃), die c punte 1 en 4 (⠉).
Die sel pas onder een vingerpunt. ʼn Ervare leser tel nie die punte een vir een nie, maar herken die hele vorm met een aanraking. “Boek” word in braille ⠃⠕⠑⠅.
Hoe die letters gerangskik is
Die braille-alfabet is in reekse van tien gerangskik:
| Reeks | Letters | Hoe |
|---|---|---|
| 1 | a tot j | Net die vier boonste punte: 1, 2, 4 en 5 |
| 2 | k tot t | Die eerste reeks plus punt 3 |
| 3 | u, v, x, y, z | Die eerste reeks plus punte 3 en 6 |
Die k is dus die a plus punt 3 (⠅), en die u is die a plus punte 3 en 6 (⠥). Die w staan buite die reekse, omdat Louis Braille sy stelsel vir Frans ontwerp het, wat amper nie die w gebruik nie. Die volledige tabel is in die Afrikaanse braille-alfabet.
Kappie, deelteken en aksent
Afrikaans skryf baie letters met ʼn kappie of deelteken: sê, wêreld, môre, reën, oë. In die Unified Braille Code kry so ʼn letter ʼn wysiger van twee selle voor die letter:
| Letter | Braille | Wysiger |
|---|---|---|
| ê | ⠘⠩⠑ | kappie (punte 4 en 5, dan 1, 4 en 6) |
| ë | ⠘⠒⠑ | deelteken (punte 4 en 5, dan 2 en 5) |
| é | ⠘⠌⠑ | akuutaksent (punte 4 en 5, dan 3 en 4) |
| è | ⠘⠡⠑ | gravisaksent (punte 4 en 5, dan 1 en 6) |
Ouer Afrikaanse brailleboeke gebruik ʼn korter vorm, met een sel voor die letter. Die verskil verduidelik ons in Afrikaanse braille: van die ou kode tot die UBC.
Drie tekens om te ken
| Teken | Braille | Wat dit doen |
|---|---|---|
| Hoofletterteken | ⠠ (punt 6) | Een hoofletter: “Kaapstad” word ⠠⠅⠁⠁⠏⠎⠞⠁⠙; twee tekens vir ʼn woord heeltemal in hoofletters: “SABA” word ⠠⠠⠎⠁⠃⠁ |
| Syferteken | ⠼ (punte 3, 4, 5 en 6) | Die letters a tot j word die syfers 1 tot 0: 1994 word ⠼⠁⠊⠊⠙ |
| Graad 1-aanwyser | ⠰ (punte 5 en 6) | ʼn Letter a tot j direk ná ʼn getal bly ʼn letter: 3b word ⠼⠉⠰⠃ |
Leestekens het ook eie selle. Die punt is punte 2, 5 en 6 (⠲), die komma punt 2 (⠂), en die vraagteken punte 2, 3 en 6 (⠦).
Hoe braille gelees word
Braille word met die vingerpunt van die wysvinger gelees, van links na regs. Baie lesers gebruik albei hande: een lees, die ander soek die begin van die volgende reël. Die punte word nie ingedruk nie, maar liggies aangeraak terwyl die vinger aanhou beweeg.
Hoe braille geskryf word
| Hulpmiddel | Hoe dit werk |
|---|---|
| Braillerraam en stilus | Die papier word in die raam vasgeklem; die punte word een vir een met die stilus van regs na links ingedruk, in die spieëlbeeld van die letter. Om te lees, word die papier omgedraai. |
| Braillemasjien | Een sleutel vir elke punt; die punte van een letter word saam gedruk, en die resultaat kan dadelik gelees word. |
| Rekenaar en foon | ʼn Braille-skerm wys die teks van die skerm in braille; ʼn braille-drukker druk dit op papier. |
Algemene vrae
Is braille ʼn taal?
Nee. Braille is ʼn skrifstelsel. Afrikaanse teks in braille bly Afrikaans, en Engelse teks in braille bly Engels. Maar elke taal het sy eie reëls vir die selle.
Wie het braille uitgevind?
Louis Braille (1809–1852), ʼn Franse onderwyser. Hy het die sel met ses punte omstreeks 1824 ontwerp, op vyftienjarige ouderdom, en sy metode in 1829 gepubliseer.
Is braille in alle tale dieselfde?
Die basiese letters is dieselfde in die meeste tale met die Latynse alfabet, maar leestekens en spesiale letters verskil. Tale met ʼn ander skrif, soos Japannees of Arabies, koppel die selle aan hul eie klanke.
Kan siendes braille leer?
Ja. Baie familielede, onderwysers en vrywilligers leer dit. Hulle begin gewoonlik met die oog; om met die vingers te lees, vra baie langer oefening.
Wanneer is Wêreldbrailledag?
Op 4 Januarie, die verjaarsdag van Louis Braille. Die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies het dit in 2018 verklaar, en dit word sedert 2019 gevier.