Görme Engelli Alfabesi (Braille) Nedir? Özellikleri
Görme engelli alfabesi, görme engelli kişilerin parmaklarıyla okuyup yazdığı Braille alfabesidir. Her harf, üçerli iki sütuna dizilmiş altı noktalık bir hücrede kabartmalı noktalarla gösterilir. Fransız öğretmen Louis Braille bu sistemi on beş yaşları civarında geliştirdi ve 1829'da yayımladı; bugün Türkçe dahil dünyanın pek çok dilinde kullanılıyor.
Braille bir dil değildir, bir yazı sistemidir: Türkçe Braille ile yazılan metin yine Türkçedir. Her dil, hücrenin birleşimlerine kendi harflerini yerleştirir; Türkçe de ç, ğ, ı, ö, ş ve ü için kendi hücrelerini kullanır.
Kısaca
- Görme engelli alfabesi, kör alfabesi, körler alfabesi, kabartmalı alfabe ve altı nokta alfabesi aynı şeyin, Braille alfabesinin adlarıdır.
- Temeli altı noktalı hücredir: sol sütunda yukarıdan aşağıya 1, 2, 3; sağ sütunda 4, 5, 6.
- Altı nokta, boş hücre dahil 64 birleşim verir; bunlarla harfler, sayılar ve noktalama yazılır.
- Türkçe Braille'de 29 harfin her birinin kendi hücresi vardır.
- Büyük harf ve sayıların ayrı hücresi yoktur: önlerine konan bir işaret anlamlarını değiştirir.
- Soldan sağa okunur. Tablet ve kalemle ise sağdan sola yazılır, çünkü noktalar kâğıdın arkasından bastırılır.
Neden bu kadar çok adı var
İnternette aynı alfabe için farklı adlar aranıyor. Hepsi aynı sisteme işaret eder:
| Ad | Açıklama |
|---|---|
| Braille alfabesi | Mucidinin adı; resmî ve uluslararası ad |
| Görme engelli alfabesi | Kimin kullandığını anlatan en yaygın Türkçe ad |
| Kör alfabesi, körler alfabesi | Günlük dilde eski adlar; bugün “görme engelli” ifadesi tercih ediliyor |
| Kabartmalı alfabe | Noktaların kâğıttan kabarık olmasından |
| Altı nokta alfabesi | Hücredeki nokta sayısından |
Braille hücresi: altı nokta
Bir Braille hücresinde altı nokta yeri vardır. Noktalar numarayla adlandırılır: sol sütunda yukarıdan aşağıya 1, 2 ve 3; sağ sütunda 4, 5 ve 6. Bir harfi tarif etmek için hangi noktaların kabarık olduğu söylenir: a harfi yalnızca 1. noktadır (⠁), b harfi 1 ve 2. noktalar (⠃), c harfi 1 ve 4. noktalar (⠉).
Hücre bir parmak ucunun altına sığacak büyüklüktedir. Görme engelli bir okur harfi noktaları tek tek sayarak değil, şeklin bütününü tek dokunuşta tanıyarak okur.
Türkçe Braille alfabesinin özellikleri
Ödevlerde en çok sorulan özellikler şunlardır:
- Altı nokta: her işaret, altı noktalık bir hücrenin bir birleşimidir.
- Soldan sağa okunur, satır satır, görenlerin yazısı gibi.
- Her harfin bir hücresi vardır: Türkçede 29 harf, Türkçeye özgü altı harf dahil.
- Büyük harf işareti: büyük harfin ayrı hücresi yoktur; önüne 6. nokta konur. “Ankara” ⠠⠁⠝⠅⠁⠗⠁ şeklinde yazılır.
- Sayı işareti: rakamlar a'dan j'ye harflerle yazılır; önlerine 3, 4, 5 ve 6. noktalar konur. 2026 = ⠼⠃⠚⠃⠋.
- Düzeltme işareti: â, î ve û, ünlünün önüne konan 4. noktayla yazılır: “hâlâ” ⠓⠈⠁⠇⠈⠁.
- Kısaltmalar: okumayı hızlandırmak için sık kullanılan heceler ve kelimeler kısaltılarak yazılabilir. Millî Eğitim Bakanlığının kılavuzu bunları bir harfli, iki harfli, hece, kelime kökü ve kelime parçası kısaltmaları olarak sayar ve harflerin hepsi öğrenildikten sonra öğretilmelerini öngörür. Örneğin altı noktanın hepsi birden (⠿) “la” hecesidir.
- Matematik ve müzik: aynı altı noktayla matematik işaretleri ve müzik notaları da yazılır.
Türkçeye özgü harfler
Latin alfabesinin harflerinin çoğu, Louis Braille'in Fransızca için kurduğu düzeni izler. Türkçe, bunlara kendi altı harfini ekler:
| Harf | Braille |
|---|---|
| ç | ⠡ |
| ğ | ⠣ |
| ı | ⠔ |
| ö | ⠪ |
| ş | ⠩ |
| ü | ⠳ |
En çok karıştırılan çift i ile ı'dır: i, 2 ve 4. noktalar (⠊); ı ise 3 ve 5. noktalardır (⠔). Büyük harfte de Türkçe kural geçerlidir: “I” noktasız ı'nın büyüğü, “İ” ise i'nin büyüğüdür. Örneğin “Işık” ⠠⠔⠩⠔⠅, “İstanbul” ⠠⠊⠎⠞⠁⠝⠃⠥⠇ şeklinde yazılır.
Tüm harfler, sayılar ve noktalama işaretleri Braille alfabesi sayfasında bir tabloda.
Nasıl okunur
Braille parmak uçlarıyla, soldan sağa okunur. Deneyimli okurlar genellikle iki elini birlikte kullanır: biri satırı okurken öbürü bir sonraki satırın başını bulur. Noktalara bastırmak değil, hafifçe dokunarak kaydırmak gerekir; fazla bastırmak noktaları hissetmeyi zorlaştırır.
Bir kelime örneği: “görme engelli” ⠛⠪⠗⠍⠑⠀⠑⠝⠛⠑⠇⠇⠊ şeklinde yazılır. Kelimeler arasında boş bir hücre bırakılır.
Nasıl yazılır
Braille üç yolla yazılır:
| Araç | Nasıl çalışır |
|---|---|
| Tablet ve kalem | Kâğıt tabletin kapağına sıkıştırılır, noktalar kalemle tek tek bastırılır. Noktalar kâğıdın arkasında kabardığı için sağdan sola ve ayna görüntüsüyle yazılır; okumak için kâğıt ters çevrilir. |
| Braille daktilo | Altı tuşun her biri bir noktaya karşılık gelir; bir harfin noktalarına aynı anda basılır. Doğrudan okunur hâlde yazar. |
| Bilgisayar ve telefon | Bir Braille ekran, ekrandaki metni değişen kabartmalı noktalarla gösterir; yazıcılar ise kâğıda basar. |
Tablet ve kalemle yazmayı Braille alfabesiyle yazı yazma yazısında adım adım anlattık.
Türkiye'de Braille
İstanbul'da görme engelliler için ilk okul, 17 Mart 1891'de Sağır ve Dilsiz Mektebi'nin bünyesinde açıldı. Bugün Türkçe Braille'in kurallarını Millî Eğitim Bakanlığının Görme Engellilere Okuma Yazma Öğretim Kılavuzu (2014) anlatır: harfler, noktalama, büyük harf, sayılar ve kısaltmalar. Bu sitedeki Braille çevirici de bu kurallarla çalışır.
4 Ocak, Louis Braille'in doğum günü, Birleşmiş Milletler'in ilan ettiği Dünya Braille Günü'dür.
Sık sorulan sorular
Görme engelli alfabesi kaç harftir?
Türkçe Braille'de 29 harf vardır, Türk alfabesindeki her harf için bir hücre. Bunların altısı (ç, ğ, ı, ö, ş, ü) Türkçeye özgüdür. Altı nokta toplam 64 birleşim verir; harflere ayrılmayanlar sayılar, noktalama ve işaretler için kullanılır.
Görme engelli alfabesini kim buldu?
Fransız öğretmen Louis Braille (1809–1852). Altı noktalı hücreyi 1824 civarında, on beş yaşlarındayken oluşturdu ve 1829'da yayımladı.
Braille alfabesi her dilde aynı mı?
Hayır. Altı noktalı hücre ve Latin harflerinin çoğu ortaktır, ama her dil kendi özel harflerini ekler. Türkçedeki ç (⠡) başka dillerde başka bir harftir. Japonca ve Korece gibi Latin harfi kullanmayan diller ise hücreleri kendi seslerine göre eşler.
Görenler de Braille öğrenebilir mi?
Evet. Görme engelli bir yakınına destek olmak, öğretmenlik yapmak ya da merak için pek çok gören kişi Braille öğrenir. Görenler genellikle önce gözle okumayı öğrenir; parmakla okumak daha uzun pratik ister. Braille öğrenme yazısında bir yol haritası var.
Kör alfabesi demek yanlış mı?
Yanlış değil, eski bir kullanım. Aynı alfabeyi anlatır; bugün yazılı dilde “görme engelli alfabesi” ya da “Braille alfabesi” tercih ediliyor.