Ano ang braille at paano ito gumagana?
Ang braille ay sistema ng pagsulat na binabasa ng mga bulag at ng mga malabo ang paningin gamit ang dulo ng daliri. Isinusulat ang bawat titik sa kombinasyon ng mga nakaumbok na tuldok sa isang cell na may anim na tuldok, nakaayos sa dalawang hanay na tig-tatlo. Binuo ito ni Louis Braille ng Pransiya noong mga labinlimang taong gulang siya at inilathala noong 1829; ngayon ay ginagamit ang braille sa halos lahat ng wika sa mundo.
Hindi wika ang braille kundi sistema ng pagsulat: ang bumabasa ng Filipino sa braille ay bumabasa pa rin ng Filipino. Bawat wika ang nagpapasya kung aling cell ang para sa aling titik. Sa Pilipinas, ang patakaran ay ang Filipino Braille Code ng Kagawaran ng Edukasyon, na ang kasalukuyang edisyon ay mula 2014.
Sa madaling salita
- Ang batayan ay ang cell na may anim na tuldok: sa kaliwang hanay ang mga tuldok 1, 2, 3 mula itaas pababa, sa kanan ang 4, 5, 6.
- Ang anim na tuldok ay nagbibigay ng 64 na kombinasyon, kasama ang walang laman na cell: sapat para sa mga titik, numero at bantas.
- Walang sariling cell ang malalaking titik at ang mga numero: ang tanda sa unahan ang nagbabago ng kahulugan.
- Binabasa ang braille mula kaliwa pakanan. Gamit ang slate, isinusulat ito mula kanan pakaliwa, dahil sa likod ng papel idinidiin ang mga tuldok.
- Sa Filipino, may sariling anyo ang ñ (⠘⠻⠝), at ang ng ay ang n at ang g na magkasunod (⠝⠛).
Ang cell na may anim na tuldok
May anim na lugar para sa tuldok ang braille cell. Tinutukoy ang isang titik sa pagsasabi kung aling mga tuldok ang nakaumbok: ang a ay tuldok 1 (⠁), ang b ay mga tuldok 1 at 2 (⠃), ang c ay mga tuldok 1 at 4 (⠉).
Kasya ang cell sa ilalim ng isang dulo ng daliri. Hindi isa-isang binibilang ng sanay na mambabasa ang mga tuldok, kundi kinikilala ang buong hugis sa isang hipo. Ang “aklat” sa braille ay ⠁⠅⠇⠁⠞.
Paano nakaayos ang mga titik
Nakaayos sa mga serye ng sampu ang alpabeto ng braille:
| Serye | Mga titik | Paano |
|---|---|---|
| 1 | a hanggang j | Apat na tuldok lang sa itaas: 1, 2, 4 at 5 |
| 2 | k hanggang t | Ang unang serye na may dagdag na tuldok 3 |
| 3 | u, v, x, y, z | Ang unang serye na may dagdag na mga tuldok 3 at 6 |
Kaya ang k ay a na may dagdag na tuldok 3 (⠅), at ang u ay a na may dagdag na mga tuldok 3 at 6 (⠥). Nasa labas ng serye ang w dahil binuo ni Louis Braille ang sistema para sa Pranses, na halos hindi gumagamit ng w. Ang buong talahanayan ay nasa Filipino Braille Code.
Tatlong tanda na dapat malaman
| Tanda | Braille | Gamit |
|---|---|---|
| Tanda ng malaking titik | ⠠ (tuldok 6) | Isang malaking titik: ang “Maynila” ay ⠠⠍⠁⠽⠝⠊⠇⠁; dalawang tanda para sa salitang puro malalaking titik: ang “DEPED” ay ⠠⠠⠙⠑⠏⠑⠙ |
| Tanda ng numero | ⠼ (mga tuldok 3, 4, 5 at 6) | Nagiging numerong 1 hanggang 0 ang mga titik a hanggang j: ang 1898 ay ⠼⠁⠓⠊⠓ |
| Tanda ng grade 1 | ⠰ (mga tuldok 5 at 6) | Nananatiling titik ang a hanggang j na kasunod ng numero: ang 3b ay ⠼⠉⠰⠃ |
May sariling cell din ang mga bantas. Ang tuldok ay mga tuldok 2, 5 at 6 (⠲), ang kuwit ay tuldok 2 (⠂), at ang tandang pananong ay mga tuldok 2, 3 at 6 (⠦).
Paano binabasa ang braille
Binabasa ang braille gamit ang dulo ng hintuturo, mula kaliwa pakanan. Maraming mambabasa ang gumagamit ng dalawang kamay: ang isa ay nagbabasa, ang isa ay naghahanap ng simula ng susunod na linya. Hindi idinidiin ang mga tuldok, kundi marahang hinihipo habang tuloy-tuloy ang galaw ng daliri.
Paano isinusulat ang braille
| Kasangkapan | Paano gumagana |
|---|---|
| Slate at stylus | Iniipit ang papel sa slate; isa-isang idinidiin ang mga tuldok gamit ang stylus mula kanan pakaliwa, sa baligtad na anyo ng titik. Para basahin, binabaligtad ang papel. |
| Makinang braille | Isang key para sa bawat tuldok; sabay na pinipindot ang mga tuldok ng isang titik, at agad itong mababasa. |
| Kompyuter at telepono | Ipinapakita ng braille display ang teksto ng screen sa braille; inililimbag naman ito ng braille printer sa papel. |
Ang braille sa Pilipinas
Ang orihinal na Filipino Braille Code ay binuo ni Gloria Cruz Mendoza, guro sa School for the Deaf and the Blind sa Pasay, at inilathala niya noong 1959. Mula noon ay ilang beses itong nirebisa, at ang edisyong 2014 ng Kagawaran ng Edukasyon ay iniangkop sa Unified English Braille. Ang buong kuwento ay nasa kasaysayan ng Filipino Braille Code.
Mga madalas itanong
Wika ba ang braille?
Hindi. Sistema ng pagsulat ang braille. Filipino pa rin ang tekstong Filipino sa braille, at Ingles pa rin ang tekstong Ingles sa braille. Pero may sariling patakaran ng cell ang bawat wika.
Sino ang nag-imbento ng braille?
Si Louis Braille (1809–1852), isang gurong Pranses. Binuo niya ang cell na may anim na tuldok noong mga 1824, sa edad na labinlima, at inilathala ang kanyang paraan noong 1829.
Pareho ba ang braille sa lahat ng wika?
Pareho ang mga batayang titik sa karamihan ng wikang gumagamit ng alpabetong Latin, pero magkakaiba ang bantas at ang mga espesyal na titik. Ang mga wikang may ibang sulat, gaya ng Hapon o Arabe, ay nag-uugnay ng cell sa sarili nilang mga tunog.
Puwede bang matuto ng braille ang nakakakita?
Oo. Maraming kapamilya, guro at boluntaryo ang natututo nito. Kadalasan ay nagsisimula sila gamit ang mata; mas matagal na pagsasanay ang kailangan para bumasa gamit ang daliri.
Kailan ang World Braille Day?
Tuwing Enero 4, kaarawan ni Louis Braille. Idineklara ito ng General Assembly ng United Nations noong 2018, at ipinagdiriwang mula 2019.