Breli ni nini na inafanyaje kazi?
Breli ni maandishi ambayo watu wasioona na wenye uoni hafifu husoma kwa ncha za vidole. Kila herufi huandikwa kwa mchanganyiko wa nukta zilizoinuka katika seli ya nukta sita, safu mbili za nukta tatu. Mfumo huu ulibuniwa na Louis Braille wa Ufaransa alipokuwa na umri wa takriban miaka kumi na mitano, na ukachapishwa mwaka 1829; leo breli hutumika katika karibu lugha zote za dunia. Nchini Tanzania huitwa pia nukta nundu.
Breli si lugha, bali ni mfumo wa maandishi: anayesoma Kiswahili kwa breli bado anasoma Kiswahili. Kila lugha huamua yenyewe seli ipi ni ya herufi ipi. Nchini Kenya, kanuni ni zile za Kenya Swahili Braille Code, iliyokubaliwa mwaka 2022.
Kwa ufupi
- Msingi ni seli ya nukta sita: safu ya kushoto nukta 1, 2, 3 kutoka juu kwenda chini, safu ya kulia nukta 4, 5, 6.
- Nukta sita hutoa michanganyiko 64, ikiwemo seli tupu: inatosha kwa herufi, nambari na alama.
- Herufi kubwa na nambari hazina seli zao: alama iliyo mbele yake hubadilisha maana.
- Breli husomwa kutoka kushoto kwenda kulia. Kwa kibao cha breli huandikwa kutoka kulia kwenda kushoto, kwa sababu nukta hubonyezwa kutoka nyuma ya karatasi.
- Alfabeti ya Kiswahili ina herufi 24; sauti kama ch, sh, ng na ny huandikwa kwa herufi mbili katika daraja la 1.
Seli ya nukta sita
Seli ya breli ina nafasi za nukta sita. Herufi hutajwa kwa kusema nukta zipi zimeinuka: a ni nukta 1 (⠁), b ni nukta 1 na 2 (⠃), c ni nukta 1 na 4 (⠉).
Seli hutoshea chini ya ncha moja ya kidole. Msomaji mzoefu hahesabu nukta moja moja, bali hutambua umbo zima kwa mguso mmoja. “Kitabu” huandikwa kwa breli ⠅⠊⠞⠁⠃⠥.
Jinsi herufi zilivyopangwa
Alfabeti ya breli imepangwa katika mfululizo wa herufi kumi:
| Mfululizo | Herufi | Jinsi |
|---|---|---|
| 1 | a hadi j | Nukta nne za juu tu: 1, 2, 4 na 5 |
| 2 | k hadi t | Mfululizo wa kwanza pamoja na nukta 3 |
| 3 | u, v, y, z | Mfululizo wa kwanza pamoja na nukta 3 na 6 |
Kwa hiyo k ni a pamoja na nukta 3 (⠅), na u ni a pamoja na nukta 3 na 6 (⠥). Herufi w iko nje ya mfululizo kwa sababu Louis Braille alibuni mfumo wake kwa Kifaransa, ambacho karibu hakitumii w. Jedwali kamili liko katika alfabeti ya breli ya Kiswahili.
Alama nne za kujua
| Alama | Breli | Kazi yake |
|---|---|---|
| Alama ya herufi kubwa | ⠠ (nukta 6) | Herufi kubwa moja: “Kenya” huandikwa ⠠⠅⠑⠝⠽⠁; alama mbili kwa neno lenye herufi kubwa zote: “KENYA” huandikwa ⠠⠠⠅⠑⠝⠽⠁ |
| Alama ya nambari | ⠼ (nukta 3, 4, 5 na 6) | Herufi a hadi j huwa nambari 1 hadi 0: 1963 huandikwa ⠼⠁⠊⠋⠉ |
| Alama ya herufi | ⠰ (nukta 5 na 6) | Herufi iliyosimama peke yake: “a)” huandikwa ⠰⠁⠶ |
| Alama ya kuuliza | ⠦ (nukta 2, 3 na 6) | Ni seli ile ile ya kufungua nukuu; mahali ilipo huonyesha ni ipi |
Nukta ni nukta 2, 5 na 6 (⠲), na mkato ni nukta 2 (⠂). Mabano ya kufungua na ya kufunga ni seli moja, nukta 2, 3, 5 na 6.
Jinsi breli inavyosomwa
Breli husomwa kwa ncha ya kidole cha shahada, kutoka kushoto kwenda kulia. Wasomaji wengi hutumia mikono yote miwili: mmoja husoma, mwingine hutafuta mwanzo wa mstari unaofuata. Nukta hazibonyezwi, bali huguswa kwa wepesi huku kidole kikiendelea kusogea.
Jinsi breli inavyoandikwa
| Kifaa | Jinsi kinavyofanya kazi |
|---|---|
| Kibao na kalamu ya breli | Karatasi hubanwa kwenye kibao; nukta hubonyezwa moja moja kwa kalamu kutoka kulia kwenda kushoto, katika umbo la kioo la herufi. Ili kusoma, karatasi hugeuzwa. |
| Mashine ya breli | Kitufe kimoja kwa kila nukta; nukta za herufi moja hubonyezwa pamoja, na matokeo husomeka mara moja. |
| Kompyuta na simu | Kionyesho cha breli huonyesha maandishi ya skrini kwa breli; printa ya breli huyachapisha kwenye karatasi. |
Maswali ya mara kwa mara
Je, breli ni lugha?
Hapana. Breli ni mfumo wa maandishi. Maandishi ya Kiswahili kwa breli yanabaki Kiswahili, na ya Kiingereza yanabaki Kiingereza. Lakini kila lugha ina kanuni zake za seli.
Nani alibuni breli?
Louis Braille (1809–1852), mwalimu wa Kifaransa. Alibuni seli ya nukta sita karibu mwaka 1824, akiwa na miaka kumi na mitano, na akachapisha mbinu yake mwaka 1829.
Je, breli ni sawa katika lugha zote?
Herufi za msingi ni sawa katika lugha nyingi zinazotumia alfabeti ya Kilatini, lakini alama na herufi maalum hutofautiana. Lugha zenye maandishi mengine, kama Kijapani au Kiarabu, huhusisha seli na sauti zao wenyewe.
Je, mtu anayeona anaweza kujifunza breli?
Ndiyo. Wanafamilia, walimu na wanaojitolea wengi hujifunza. Kwa kawaida huanza kwa macho; kusoma kwa vidole kunahitaji mazoezi ya muda mrefu zaidi.
Siku ya Breli Duniani ni lini?
Tarehe 4 Januari, siku ya kuzaliwa kwa Louis Braille. Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa liliitangaza mwaka 2018, na huadhimishwa tangu 2019.