Pismo Braille’a: czym jest alfabet dla niewidomych
Pismo Braille’a, nazywane też brajlem albo alfabetem dla niewidomych, to pismo dotykowe: każda litera jest układem wypukłych punktów w komórce z sześciu miejsc, ułożonych w dwie kolumny po trzy, który osoby niewidome i słabowidzące czytają opuszkami palców. Stworzył je Francuz Louis Braille, mając około piętnastu lat, i opublikował w 1829 roku. Dziś używa się go w niemal wszystkich językach świata.
Brajl nie jest językiem, tylko sposobem zapisu: kto czyta po polsku w brajlu, czyta po polsku. Każdy język ustala, która komórka odpowiada której literze. Polską wersję opracowały w Laskach Róża Czacka i Teresa Landy, a ministerstwo zatwierdziło ją w 1934 roku.
Najważniejsze fakty
- Pismo Braille’a, alfabet Braille’a, brajl i alfabet dla niewidomych to nazwy tej samej rzeczy.
- Podstawą jest komórka z sześciu punktów: po lewej 1, 2 i 3, od góry do dołu; po prawej 4, 5 i 6.
- Sześć punktów daje 64 kombinacje, licząc pustą komórkę: wystarczy na litery, cyfry i interpunkcję.
- Wielkie litery i cyfry nie mają własnych komórek: zmienia je znak postawiony przed nimi.
- Polski brajl ma komórki dla ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź i ż, i prawie zawsze pisze się nim bez skrótów, litera po literze.
Komórka z sześciu punktów
Komórka brajlowska ma sześć miejsc na punkty. Literę opisuje się, mówiąc, które punkty są wypukłe: a to punkt 1 (⠁), b to punkty 1 i 2 (⠃), a c to punkty 1 i 4 (⠉).
Komórka jest na tyle mała, że mieści się w całości pod opuszką palca. Wprawny czytelnik nie liczy punktów po kolei: rozpoznaje cały kształt jednym dotknięciem.
Jak zbudowany jest alfabet
Alfabet układa się w serie po dziesięć:
| Seria | Litery | Jak powstaje |
|---|---|---|
| 1. | od a do j | Tylko cztery górne punkty: 1, 2, 4 i 5 |
| 2. | od k do t | Pierwsza seria z punktem 3 |
| 3. | u, v, x, y, z | Pierwsza seria z punktami 3 i 6 |
| 4. | ą, ł, ć, ń, ę, ś, w | Pierwsza seria z punktem 6 |
Tak więc k to a z punktem 3 (⠅), u to a z punktami 3 i 6 (⠥), a ą to a z punktem 6 (⠡). Pełną tabelę znajdziesz w alfabecie Braille’a.
Polskie litery w brajlu
Litera z ogonkiem albo kreską to w brajlu nie litera ze znakiem, tylko osobna komórka. Osiem z dziewięciu polskich liter to komórka innej litery z dodanym punktem 6, co ułatwia zapamiętanie:
| Polska litera | Brajl | Powstaje z | Przykład |
|---|---|---|---|
| ą | ⠡ | a + punkt 6 | ząb |
| ć | ⠩ | c + punkt 6 | ćma |
| ę | ⠱ | e + punkt 6 | ręka |
| ł | ⠣ | b + punkt 6 | łódź |
| ń | ⠹ | d + punkt 6 | koń |
| ś | ⠪ | i + punkt 6 | śnieg |
| ź | ⠮ | s + punkt 6 | źrebię |
| ż | ⠯ | p + punkt 6 | żaba |
| ó | ⠬ | własny kształt: punkty 3, 4 i 6 | góra |
Dlatego tekstu po polsku nie zapisuje się tabelą innego języka: ą, ę czy ż po prostu by w niej nie było, a niektóre ich komórki znaczą tam coś innego.
Wielkie litery, cyfry i interpunkcja
| Znak | Brajl | Co robi |
|---|---|---|
| Wielka litera | ⠨ (punkty 4 i 6) | Litera po nim jest wielka: „Polska” to ⠨⠏⠕⠇⠎⠅⠁ |
| Liczba | ⠼ (punkty 3, 4, 5 i 6) | Litery od a do j stają się cyframi: 2026 to ⠼⠃⠚⠃⠋ |
| Kropka i apostrof | ⠄ (punkt 3) | Kropka na końcu zdania i apostrof między literami: „Braille’a” to ⠨⠃⠗⠁⠊⠇⠇⠑⠄⠁ |
| Przecinek | ⠂ (punkt 2) | Także przecinek dziesiętny: 7,29 to ⠼⠛⠂⠃⠊ |
Wyraz napisany w całości wielkimi literami dostaje podwójny znak, „UWAGA” to ⠨⠨⠥⠺⠁⠛⠁, a w skrótowcach znak stoi przed każdą literą: „PZN” to ⠨⠏⠨⠵⠨⠝.
Czy w polskim brajlu są skróty?
W niektórych językach, na przykład w angielskim, większość książek drukuje się brajlem skrótowym, w którym jedna komórka zastępuje całe słowo albo grupę liter. Polskie skróty ortograficzne też istnieją: pierwsze opracowano w Laskach i zatwierdzono w 1934 roku, drugie w 1981. Ale, jak pisze Aleksandra Bohusz w „Tyfloświecie”, posługuje się nimi bardzo niewielu niewidomych. W praktyce po polsku pisze się brajlem pełnym, litera po literze, i tego uczy się w szkołach.
Jak się czyta i jak się pisze
Brajl czyta się opuszkami palców, od lewej do prawej, bez naciskania: palce suną po punktach. Pisać można na trzy sposoby:
| Narzędzie | Jak działa |
|---|---|
| Tabliczka i rylec | Papier mocuje się w tabliczce i wytłacza punkty jeden po drugim, od spodu kartki: pisze się od prawej do lewej, w lustrzanym odbiciu. |
| Maszyna brajlowska | Sześć klawiszy, po jednym na punkt, naciskanych jednocześnie; napisany tekst można od razu przeczytać. Najbardziej znana jest maszyna Perkinsa. |
| Komputer i telefon | Monitor brajlowski pokazuje tekst z ekranu w brajlu, a drukarka brajlowska przenosi go na papier. |
Gdzie spotkasz brajl
Na co dzień najłatwiej zobaczyć go na opakowaniach leków: od zmian w prawie Unii Europejskiej z 2004 roku (dyrektywa 2004/27/WE) nazwa leku musi być na opakowaniu zapisana także brajlem. Brajl jest też w windach, na tabliczkach w budynkach publicznych i w książkach brajlowskich.
Najczęstsze pytania
Czy brajl to język?
Nie, to sposób zapisu. Tekst po polsku w brajlu jest po polsku, a tekst po angielsku jest po angielsku. Każdy język ma jednak własne zasady dla komórek, dlatego mówi się też o „języku Braille’a”, choć to w rzeczywistości pismo.
Ile punktów ma komórka brajlowska?
Sześć, w dwóch kolumnach po trzy. Daje to 64 kombinacje, licząc pustą komórkę, czyli 63 znaki.
Kto wymyślił pismo dla niewidomych?
Francuski nauczyciel Louis Braille (1809–1852). Sześciopunktową komórkę ustalił około 1824 roku, mając piętnaście lat, a metodę opublikował w 1829 roku.
Jak zapisać polskie znaki w brajlu?
Każda z dziewięciu polskich liter ma własną komórkę. Ą, ć i ę to a, c i e z dodanym punktem 6. Wszystkie znajdziesz w alfabecie Braille’a, a własny tekst przetłumaczysz tłumaczem Braille’a.
Czy osoby widzące mogą nauczyć się brajla?
Tak. Uczy się go wielu rodziców, nauczycieli i ciekawskich. Zwykle zaczyna się od czytania wzrokiem; czytanie palcami wymaga dużo więcej praktyki. Jak zacząć, wyjaśniamy w artykule nauka brajla.