Louis Braille: kim był twórca pisma dla niewidomych

Louis Braille był francuskim nauczycielem, niewidomym od piątego roku życia, który wynalazł dotykowe pismo noszące dziś jego imię. Urodził się 4 stycznia 1809 roku w Coupvray pod Paryżem, zmarł 6 stycznia 1852 roku w Paryżu. Sześciopunktową komórkę wymyślił jeszcze jako uczeń paryskiego instytutu dla niewidomych, w wieku około piętnastu lat, a swoją metodę opublikował w 1829 roku.

Jego wynalazkiem nie było to, że pismo dało się czytać dotykiem: próbowali tego już inni. Było nim to, że niewidomy mógł pisać sam. Przed nim niewidomy uczeń potrafił z trudem przeczytać to, co przygotowali mu widzący, ale nie mógł niczego napisać samodzielnie. To tłumaczy, dlaczego brajl przetrwał, a inne systemy zniknęły.

Najważniejsze fakty

• Urodził się 4 stycznia 1809 w Coupvray, zmarł 6 stycznia 1852 w Paryżu, w wieku 43 lat.
• W wieku trzech lat zranił się w oko w warsztacie rymarskim ojca; zakażenie przeszło na drugie oko i około piątego roku życia był już zupełnie niewidomy.
• Jako dziesięciolatek trafił do Królewskiego Instytutu Młodych Niewidomych w Paryżu, gdzie czytano wypukłe litery łacińskie: czytelne, ale niemożliwe do napisania przez ucznia.
• Wyszedł od pisma punktowego Charlesa Barbiera, które miało do 12 punktów na znak, i zmniejszył je do 6, bo dwanaście punktów nie mieści się pod opuszką palca.
• System stworzył około piętnastego roku życia, opublikował go w 1829, a drugie wydanie w 1837, od początku razem z zapisem muzycznym.
• Za jego życia system nie został oficjalnie przyjęty. Instytut zakazał go w 1840 roku, a przyjął dopiero w 1854.
• W 1952 jego szczątki przeniesiono do Panteonu w Paryżu; dłonie zostały w Coupvray.
• Do Polski brajl dotarł dużo wcześniej, ale polską wersję alfabetu opracowały w Laskach Róża Czacka i Teresa Landy; ministerstwo zatwierdziło ją 24 maja 1934 roku.

Najważniejsze daty

Jak Louis Braille stracił wzrok

Louis Braille stracił wzrok po wypadku, gdy miał trzy lata, w 1812 roku, w warsztacie rymarskim swojego ojca, Simona-René Braille’a, w Coupvray. Bawiąc się narzędziami, zranił się w oko szydłem, ostrym narzędziem do przebijania skóry. Rana uległa zakażeniu, zakażenie przeszło na zdrowe oko i około piątego roku życia chłopiec był zupełnie niewidomy, jak opisuje Muzeum Louisa Braille’a w Coupvray, mieszczące się w jego rodzinnym domu.

Źródła nie są zgodne co do tego, które oko zostało zranione najpierw. Pewna jest kolejność: jedno oko zranione, drugie stracone przez zakażenie, od trzeciego roku życia.

Co czytali niewidomi przed brajlem

Louis Braille trafił jako stypendysta, w lutym 1819 roku, w wieku dziesięciu lat, do Królewskiego Instytutu Młodych Niewidomych w Paryżu, szkoły założonej przez Valentina Haüy’ego w 1785 roku: pierwszej na świecie szkoły dla niewidomych dzieci. Czytano tam: metoda Haüy’ego drukowała wypukłe litery łacińskie na grubym papierze, a uczeń rozpoznawał palcem kształt litery A albo B.

Charles Barbier i pismo z dwunastu punktów

W 1821 roku do instytutu dotarło pismo punktowe Charlesa Barbiera de La Serre. Zamiast odwzorowywać kształt liter, zapisywało ono dźwięki punktami wytłoczonymi w papierze: do dwunastu punktów na znak, w dwóch kolumnach po sześć. Rylcem i linijką niewidomy mógł pisać.

Miało jednak wadę, którą dwunastoletni wtedy Braille od razu dostrzegł: dwanaście punktów nie mieści się pod opuszką palca. Żeby odczytać znak, trzeba było przesuwać po nim palcem i liczyć punkty w górę i w dół. A ponieważ zapisywało dźwięki, nie pozwalało na ortografię, interpunkcję ani liczby.

W wielu opowieściach Barbier wymyślił swój system jako kod wojskowy, do czytania rozkazów nocą bez światła. Tę wersję dziś się kwestionuje: badaczka Philippa Campsie twierdzi, że Barbier przeznaczał go dla niewidomych już w swoim tekście z 1815 roku. Nie rozstrzygamy tego sporu. Bezsporna jest liczba: do dwunastu punktów u Barbiera, sześć u Braille’a.

Od dwunastu punktów do sześciu

Louis Braille ustalił sześciopunktową komórkę około 1824 roku, w wieku piętnastu lat: dwie kolumny po trzy punkty, 64 kombinacje, licząc pustą komórkę. Kryterium był dotyk: komórka z sześciu punktów mieści się w całości pod opuszką palca wskazującego i rozpoznaje się ją jednym dotknięciem, bez przesuwania palca.

Co do wieku źródła się różnią: większość podaje 1824 rok i piętnaście lat; inne 1825 i szesnaście; muzeum opisuje ciągłą pracę od dwunastego do szesnastego roku życia. My piszemy „około piętnastu lat”.

Efektem jest alfabet, którego uczy się do dziś: b to punkty 1 i 2 (⠃), l to punkty 1, 2 i 3 (⠇), a imię Louis zapisuje się ⠨⠇⠕⠥⠊⠎. Pełną tabelę, z polskimi literami, znajdziesz w alfabecie Braille’a.

Co opublikował

Braille opublikował swoją metodę w 1829 roku, w wieku dwudziestu lat. Francuski tytuł mówi o sposobie zapisywania słów, muzyki i chorału punktami: muzyka była w niej od początku. Braille grał na wiolonczeli i na organach i był organistą w paryskich kościołach.

Drugie wydanie, z 1837 roku, utrwaliło system w znanej dziś postaci: usunęło kreski, które pierwsza wersja jeszcze mieszała z punktami, bo pod palcem kreska i punkt łatwo się mylą.

Dlaczego nie przyjęto go za jego życia

System nie został oficjalnie uznany, póki Louis Braille żył, a nawet był zakazany w szkole, w której powstał.

W 1840 roku nowy dyrektor instytutu, Pierre-Armand Dufau, zakazał brajla; uczniowie dalej używali go w tajemnicy. W lutym 1844 roku, na otwarciu nowego budynku szkoły, wicedyrektor Joseph Guadet publicznie zademonstrował czytanie i pisanie brajlem i system wrócił do szkoły. Oficjalne przyjęcie przyszło jednak dopiero w 1854 roku, dwa lata po tym, jak Braille zmarł na gruźlicę, 6 stycznia 1852 roku.

Panteon i dłonie w Coupvray

W setną rocznicę śmierci, w 1952 roku, jego szczątki przeniesiono do Panteonu w Paryżu. Coupvray chciało zachować coś ze swojego słynnego syna: dłonie zostały w urnie w grobie w rodzinnej miejscowości. To, co Louis Braille zmienił, to właśnie to, co można zrobić rękami.

Jak brajl stał się polski

Brajl, którego uczą się dziś polskie dzieci, to system Louisa Braille’a dostosowany do polszczyzny. Polską wersję opracowały w Laskach pod Warszawą Róża Czacka, niewidoma założycielka Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi, i Teresa Landy. Zarządzeniem ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego z 24 maja 1934 roku system zatwierdzono jako obowiązujący w Polsce, jak podają Wikipedia i artykuł Aleksandry Bohusz w „Tyfloświecie”.

Dzięki temu dziewięć polskich liter ma własne komórki: ą to ⠡, ł to ⠣, ż to ⠯. Imię i nazwisko twórcy pisma po polsku zapisuje się ⠨⠇⠕⠥⠊⠎⠀⠨⠃⠗⠁⠊⠇⠇⠑.

Najczęstsze pytania

Ile lat miał Louis Braille, gdy wymyślił brajla?

Około piętnastu. Najczęściej podawana data to 1824 rok; niektóre źródła mówią o 1825, a muzeum w jego rodzinnym domu opisuje pracę od dwunastego do szesnastego roku życia. Metodę opublikował w 1829 roku, mając dwadzieścia lat.

Dlaczego Louis Braille był niewidomy?

W wieku trzech lat zranił się szydłem w oko w warsztacie ojca. Zakażenie przeszło na drugie oko i około piątego roku życia był już zupełnie niewidomy.

Czy Louis Braille skopiował system Charlesa Barbiera?

Nie. Wyszedł od pomysłu Barbiera, pisania wypukłymi punktami, i otwarcie to przyznawał. Zmienił całą resztę: sześć punktów zamiast dwunastu, żeby komórka mieściła się pod palcem, oraz litery, cyfry i interpunkcję zamiast dźwięków.

Gdzie jest pochowany Louis Braille?

W Panteonie w Paryżu, od 1952 roku. Jego dłonie zostały w Coupvray, na prośbę mieszkańców.

Kiedy obchodzi się Światowy Dzień Brajla?

4 stycznia, w dniu urodzin Louisa Braille’a. Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych ustanowiło go w 2018 roku, a obchodzi się go od 2019 roku.

Kto stworzył polski alfabet Braille’a?

Róża Czacka i Teresa Landy z Lasek. Ich wersję zatwierdziło ministerstwo 24 maja 1934 roku.