Louis Braille: hver fann upp blindraletrið?
Louis Braille var franskur kennari, blindur frá fimm ára aldri, sem fann upp punktaletrið sem nú ber nafn hans. Hann fæddist 4. janúar 1809 í Coupvray skammt frá París og lést 6. janúar 1852 í París. Reitinn með sex punktum hannaði hann sem nemandi við blindraskólann í París, um fimmtán ára gamall, og gaf aðferð sína út árið 1829.
Uppfinning hans var ekki fyrsta letrið sem lesið var með fingrunum: slíkar tilraunir höfðu verið gerðar áður. Það sem skipti sköpum var að blind manneskja gat loksins skrifað sjálf. Fyrir daga Braille gat blindur nemandi með erfiðismunum lesið það sem sjáandi höfðu útbúið, en gat ekkert skrifað sjálfur. Þess vegna lifði letur Braille en önnur kerfi hurfu.
Í stuttu máli
- Fæddur 4. janúar 1809 í Coupvray, lést 6. janúar 1852 í París, 43 ára.
- Þriggja ára meiddist hann á auga á söðlasmíðaverkstæði föður síns; sýkingin barst í hitt augað og um fimm ára aldur var hann alblindur.
- Tíu ára hóf hann nám við Konunglegu stofnunina fyrir blind ungmenni í París, þar sem lesnir voru upphleyptir latneskir stafir: þá mátti lesa en ekki skrifa.
- Hann byggði á punktaletri Charles Barbier — allt að 12 punktum í tákni — og fækkaði þeim í 6, því tólf punktar rúmast ekki undir fingurgómi.
- Kerfið hannaði hann um fimmtán ára gamall, gaf það út 1829 og önnur útgáfa kom út 1837; nótnaskrift var hluti af kerfinu frá upphafi.
- Kerfið var ekki tekið upp opinberlega meðan hann lifði. Stofnunin bannaði það meira að segja árið 1840 og tók það upp 1854.
- Árið 1952 voru jarðneskar leifar hans fluttar í Panthéon í París; hendurnar urðu eftir í Coupvray.
Ártöl
| Fæðing | 4. janúar 1809, Coupvray (Frakklandi) |
| Andlát | 6. janúar 1852, París, 43 ára |
| Dánarorsök | Berklar |
| Sjónmissir | Slys þriggja ára, alblindur um fimm ára aldur |
| Menntun | Konunglega stofnunin fyrir blind ungmenni í París, frá 1819 |
| Starf | Kennari við stofnunina, organisti og sellóleikari |
| Uppfinning | Snertanlegur reitur með sex punktum, 64 samsetningar |
| Útgáfa | 1829, önnur útgáfa 1837 |
| Opinber viðurkenning | 1854, tveimur árum eftir andlát hans |
| Panthéon | 1952, á aldarártíð hans |
Hvernig Louis Braille missti sjónina
Louis Braille byrjaði að missa sjónina eftir slys þriggja ára gamall, árið 1812, á söðlasmíðaverkstæði föður síns, Simon-René Braille, í Coupvray. Í leik með verkfærin meiddi hann sig á auga með sýl, oddhvössu verkfæri til að gata leður. Sárið sýktist, sýkingin barst í heila augað og um fimm ára aldur var drengurinn alblindur. Þannig lýsir safn Louis Braille í Coupvray þessu, en það er í húsinu þar sem hann fæddist.
Heimildum ber ekki saman um hvort augað meiddist fyrst. Óumdeild er aðeins röðin: annað augað meiddist og sýkingin eyðilagði hitt.
Hvað blindir lásu fyrir daga blindraleturs
Louis Braille hóf nám sem styrkþegi í febrúar 1819, tíu ára gamall, við Konunglegu stofnunina fyrir blind ungmenni í París, skóla sem Valentin Haüy stofnaði árið 1785 sem fyrsta skóla heims fyrir blind börn. Þar var lesið: aðferð Haüy prentaði upphleypta latneska stafi á þykkan pappír og nemandinn þekkti lögun A eða B með fingrinum.
| Takmörkun aðferðar Haüy | Afleiðing |
|---|---|
| Latneskur stafur er ávöl lögun gerð fyrir augað | Fingurinn þekkir hann hægt og með erfiðismunum |
| Hverja síðu þurfti að setja og prenta | Bækurnar voru dýrar, stórar og þungar |
| Upphleypingin krafðist prentvélar | Nemandinn gat ekkert skrifað sjálfur |
Charles Barbier og letrið með tólf punktum
Árið 1821 barst punktaletur Charles Barbier de la Serre til stofnunarinnar. Það líkti ekki eftir lögun stafanna heldur skráði hljóð með punktum sem þrýst var í pappírinn: allt að tólf punktum í tákni, í tveimur röðum með sex hvor. Með spjaldi og nál gat blind manneskja skrifað.
Hinn tólf ára gamli Braille sá veikleikann strax: tólf punktar rúmast ekki undir fingurgómi. Til að lesa táknið þurfti að renna fingrinum yfir það og telja punktana. Og þar sem letrið skráði hljóð hafði það hvorki stafsetningu, greinarmerki né tölur.
Oft er sagt að Barbier hafi fundið kerfið upp sem hernaðarkóða, svo hægt væri að lesa skipanir að næturlagi án ljóss. Rannsókn (Philippa Campsie) dregur þá útgáfu nú í efa og segir að Barbier hafi ætlað það blindum þegar í texta frá 1815. Við tökum ekki afstöðu. Óumdeild er aðeins talan: allt að tólf punktar hjá Barbier, sex hjá Braille.
Úr tólf punktum í sex
Louis Braille hannaði reitinn með sex punktum um 1824, fimmtán ára gamall: tvær raðir með þremur punktum, 64 samsetningar að auða reitnum meðtöldum. Mælikvarðinn var snertingin: reiturinn rúmast allur undir góm vísifingurs og þekkist með einni snertingu.
| Letur Barbier | Reitur Braille | |
|---|---|---|
| Punktar í tákni | Allt að 12, tvær raðir með 6 | Allt að 6, tvær raðir með 3 |
| Hvað er skráð | Hljóð | Stafir, tölur, greinarmerki |
| Stafsetning | Ómöguleg | Möguleg |
| Lestur með fingri | Renna þarf fingri yfir táknið | Táknið rúmast undir fingri |
Heimildum ber ekki saman um aldur hans: flestar nefna 1824 og fimmtán ár, sumar 1825 og sextán; safnið lýsir vinnu frá tólf til sextán ára aldurs. Við skrifum „um fimmtán ára gamall“.
Það sem hann gaf út
Braille gaf aðferð sína út árið 1829, tvítugur að aldri. Franski titillinn talar um að skrifa orð, tónlist og kirkjusöng með punktum: tónlistin var hluti af kerfinu frá upphafi. Braille lék á selló og orgel og var organisti í kirkjum Parísar.
Önnur útgáfan frá 1837 festi kerfið í núverandi mynd: þar var hætt við strikin sem fyrsta útgáfan blandaði enn við punktana, því undir fingri ruglast strik og punktur saman.
Af hverju kerfið var ekki tekið upp meðan hann lifði
Meðan Louis Braille lifði var kerfið ekki viðurkennt opinberlega og í skólanum þar sem það varð til var það jafnvel bannað.
Árið 1840 bannaði nýr forstöðumaður stofnunarinnar, Pierre-Armand Dufau, letur Braille; nemendurnir héldu áfram að nota það í laumi. Í febrúar 1844, við vígslu nýrrar skólabyggingar, sýndi aðstoðarforstöðumaðurinn Joseph Guadet opinberlega lestur og skrift á blindraletri og kerfið sneri aftur í skólann. Það var þó ekki tekið upp opinberlega fyrr en árið 1854, tveimur árum eftir að Braille lést úr berklum 6. janúar 1852.
Panthéon og hendurnar í Coupvray
Á aldarártíð hans, árið 1952, voru jarðneskar leifar Braille fluttar í Panthéon í París. Coupvray vildi halda einhverju eftir af frægasta syni sínum: hendur hans urðu eftir í duftkeri í gröfinni í heimabænum. Það sem Louis Braille breytti er einmitt eitthvað sem gert er með höndunum.
Blindraletur á Íslandi í dag
Á Íslandi er letrið kallað blindraletur eða punktaletur. Íslenski punktaletursstaðallinn, IceBraille 2010, skilgreinir íslensku stafina, og samkvæmt lögum nr. 61/2011 er íslenskt punktaletur fyrsta ritmál þeirra sem þurfa að reiða sig á það. Lestu meira í greininni íslenskt punktaletur.
Nafn uppfinningamannsins er skrifað ⠠⠇⠕⠥⠊⠎⠀⠠⠃⠗⠁⠊⠇⠇⠑ á blindraletri: punktur 6 á undan hverjum hástaf. Alla stafina finnurðu í töflunni blindraletur.
Algengar spurningar
Hvað var Louis Braille gamall þegar hann fann upp letrið?
Um fimmtán ára. Oftast er nefnt árið 1824; sumar heimildir nefna 1825 og safnið í fæðingarhúsi hans lýsir vinnu frá tólf til sextán ára aldurs. Aðferðina gaf hann út árið 1829, tvítugur.
Af hverju varð Louis Braille blindur?
Þriggja ára meiddist hann á auga með sýl á verkstæði föður síns. Sýkingin barst í hitt augað og um fimm ára aldur var hann alblindur.
Afritaði Louis Braille kerfi Charles Barbier?
Nei. Hann byggði á hugmynd Barbier um að skrifa með upphleyptum punktum og viðurkenndi það opinskátt. Öllu öðru breytti hann: sex punktar í stað tólf, svo reiturinn rúmaðist undir fingri, og stafir, tölur og greinarmerki í stað hljóða.
Hvar er Louis Braille grafinn?
Í Panthéon í París, frá 1952. Hendur hans urðu eftir í Coupvray að ósk íbúanna.
Hvenær er alþjóðlegur dagur blindraleturs?
- janúar, á afmælisdegi Louis Braille. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna lýsti hann yfir árið 2018 og hann hefur verið haldinn frá 2019.