Íslenskt punktaletur: lög, staðall og Punktaletursnefnd

Á Íslandi hefur punktaletur sérstöðu í lögum. Samkvæmt 4. grein laga nr. 61/2011 um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls er íslenskt punktaletur fyrsta ritmál þeirra sem þurfa að reiða sig á það til tjáningar og samskipta. Reglurnar um hvernig það er skrifað setur Punktaletursnefnd, sem gaf út fyrsta opinbera staðalinn, IceBraille 2010.

Í stuttu máli

• Lög nr. 61/2011, 4. gr.: íslenskt punktaletur er fyrsta ritmál þeirra sem þurfa að reiða sig á það.
• Hver sem þarf á blindralestri að halda vegna sjónskerðingar á að eiga kost á að læra og nota íslenskt punktaletur.
• Punktaletursnefnd starfar á vegum Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga, sem tók við starfi hennar um mitt ár 2009.
• Nefndin gaf út fyrsta opinbera staðalinn um 6 og 8 punkta íslenskt punktaletur.
• Í íslensku punktaletri eru engar styttingar í almennri notkun; hver stafur er skrifaður.

Það sem lögin segja

Lög nr. 61/2011 fjalla um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls. Í 4. grein, sem ber heitið „Íslenskt punktaletur“, segir að íslenskt punktaletur sé fyrsta ritmál þeirra sem þurfa að reiða sig á það til tjáningar og samskipta, og að hver sem hefur þörf fyrir blindralestur vegna skerðingar á sjón skuli eiga þess kost að læra og nota íslenskt punktaletur um leið og hann hefur getu til.

Punktaletursnefnd

Nefndin er arftaki nefndar sem menntamálaráðuneytið skipaði og starfaði í nokkur ár. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga tók við starfi hennar um mitt ár 2009. Í nefndinni sitja formaður, fulltrúi miðstöðvarinnar og fulltrúi sem stjórn Blindrafélagsins tilnefnir.

Helstu verkefni nefndarinnar hafa verið að staðla og uppfæra íslenskt punktaletur, bæði 6 og 8 punkta, að setja staðalinn upp í prentforritum og jaðarbúnaði, að skoða alþjóðlega staðla í tónlist og stærðfræði, að skoða íslenskt styttingakerfi og að taka þátt í norrænu samstarfi.

Staðallinn IceBraille 2010

Fyrsti opinberi staðallinn um íslenskt punktaletur, IceBraille 2010, skilgreinir íslensku stafina, greinarmerkin og tölvupunktaletur með 8 punktum. Helstu tákn hans birti nefndin í alþjóðlegu yfirliti, World Braille Usage (2013):

Íslensku stafirnir á, é, í, ó, ú, ý, ð, þ, æ og ö hafa hver sinn reit: ð er ⠱ og þ er ⠫. Í tónlist er notuð alþjóðleg nótnaskrift blindraleturs.

Styttingar

Í mörgum tungumálum, til dæmis ensku, er stytt blindraletur algengt: einn reitur stendur fyrir heilt orð eða stafahóp. Punktaletursnefnd skoðaði hvort taka ætti upp íslenskar styttingar, en í almennri notkun er íslenskt punktaletur skrifað óstytt, staf fyrir staf.

Algengar spurningar

Er íslenskt punktaletur viðurkennt í lögum?

Já. Samkvæmt 4. grein laga nr. 61/2011 er íslenskt punktaletur fyrsta ritmál þeirra sem þurfa að reiða sig á það.

Hver setur reglur íslensks punktaleturs?

Punktaletursnefnd, á vegum Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Í henni situr meðal annars fulltrúi Blindrafélagsins.

Hvar get ég prófað íslenskt blindraletur?

Í blindraletursþýðandanum, sem fylgir staðlinum eins og hann er birtur í World Braille Usage, og í töflunni blindraletur.