Hvað er blindraletur og hvernig virkar það?

Blindraletur, einnig kallað punktaletur, er letur úr upphleyptum punktum fyrir blinda og sjónskerta. Hver stafur er samsetning punkta í reit með sex sætum sem er lesinn með fingurgómunum. Það er ekki tungumál heldur leið til að skrifa tungumál, rétt eins og venjulegt letur. Á íslensku er „hús“ skrifað ⠓⠻⠎.

Kerfið fann Frakkinn Louis Braille upp, en hann var blindur frá barnæsku, og gaf það út árið 1829. Á Íslandi gilda reglur íslenska punktaletursstaðalsins, IceBraille 2010, og samkvæmt lögum er íslenskt punktaletur fyrsta ritmál þeirra sem þurfa að reiða sig á það.

Í stuttu máli

• Reiturinn hefur sex punkta í tveimur röðum með þremur punktum hvor: 1, 2, 3 vinstra megin og 4, 5, 6 hægra megin.
• Sex punktar gefa 63 tákn og auðan reit.
• Stafirnir á, é, í, ó, ú, ý, ð, þ, æ og ö hafa hver sinn reit.
• Hástafir og tölur eru merktar með merki á undan stafnum eða tölunni.
• Blindraletur er lesið frá vinstri til hægri með fingrunum og skrifað með blindraletursritvél, spjaldi og nál eða tölvu.

Reiturinn með sex punktum

Allt blindraletur byggir á reit með tveimur röðum af þremur sætum. Sætin eru alltaf númeruð eins: 1, 2 og 3 ofan frá og niður í vinstri röðinni og 4, 5 og 6 í þeirri hægri. Stafur er táknaður með númerum punktanna sinna: a er punktur 1 (⠁), b punktar 1 og 2 (⠃), l punktar 1, 2 og 3 (⠇).

Reiturinn er svo lítill að hann rúmast allur undir fingurgómi, svo stafurinn þekkist með einni snertingu.

Hvernig íslenska er skrifuð

Stafirnir a–z eru reitirnir sem Louis Braille hannaði fyrir frönsku. Íslenskt blindraletur bætir við tíu stöfum, hverjum með sinn reit:

Allt stafrófið með punktum hvers reits finnurðu í töflunni blindraletur.

Hástafir og tölur

Blindraletur hefur ekki sérstaka reiti fyrir hástafi og tölustafi. Í staðinn eru notuð merki: reitir sem skrifaðir eru á undan staf eða tölu og breyta merkingu hans.

Tölustafirnir eru reitir stafanna a–j. Án tölumerkis er ⠁ lesið sem a, með því sem 1. Lestu meira í greininni tölur á blindraletri.

Punktur og gæsalappir

Sum greinarmerki eru önnur í íslensku blindraletri en í mörgum öðrum tungumálum. Punktur er punktur 3 (⠄), ekki punktar 2, 5 og 6. Gæsalappir eru sama tákn í upphafi og enda, punktar 2, 3, 5 og 6: „já“ er ⠶⠚⠡⠶. Úrfellingarpunktar eru punktur 6 einn og sér (⠠).

Hvernig er lesið og skrifað

Blindraletur er lesið frá vinstri til hægri með því að renna fingurgómunum létt eftir línunni, oftast með báðum höndum: önnur les, hin leitar að upphafi næstu línu. Hægt er að skrifa á nokkra vegu:

• Blindraletursritvél hefur sex lykla, einn fyrir hvern punkt, sem ýtt er á samtímis.
• Spjald og nál. Punktarnir eru þrýstir í pappírinn aftan frá, svo skrifað er frá hægri til vinstri og spegilvent; blaðinu er snúið við til að lesa.
• Tölva með blindraletursprentara eða blindraletursskjá, sem sýnir texta skjásins með punktum sem rísa og hníga.

Algengar spurningar

Er blindraletur og punktaletur það sama?

Já. Blindraletur og punktaletur eru tvö íslensk heiti á sama letrinu; á flestum öðrum tungumálum er það kennt við Louis Braille.

Hvað eru margir punktar í einum staf?

Frá einum upp í fimm í íslenska stafrófinu: a hefur einn punkt (⠁), ý fimm (⠯).

Getur sjáandi manneskja lært blindraletur?

Já. Með augunum lærast stafirnir nokkuð fljótt; að lesa með fingrunum krefst miklu meiri æfingar. Það kemur að gagni fyrir foreldra, kennara og alla sem vilja styðja blinda manneskju.

Hvar get ég lært meira um íslenskt punktaletur?

Í greininni íslenskt punktaletur um lögin, staðalinn og Punktaletursnefnd.