خط بریل چیست و چگونه کار می‌کند؟
خط بریل نوشتنی با نقطه‌های برجسته برای نابینایان و افراد کم‌بیناست. هر حرف ترکیبی از نقطه‌ها در خانه‌ای شش‌نقطه‌ای است که با بند سرانگشت خوانده می‌شود. بریل زبان نیست، بلکه روشی برای نوشتن یک زبان است، درست مانند خط چاپی. در فارسی «کتاب» به صورت ⠅⠞⠁⠃ نوشته می‌شود. در گفتار روزمره به آن «خط نابینایان» هم می‌گویند.
به‌طور خلاصه
- خانهٔ بریل شش نقطه دارد، در دو ستونِ سه‌تایی، و ۶۴ ترکیب ممکن، با خانهٔ خالی.
- نقطه‌ها در ستون چپ از بالا به پایین ۱، ۲ و ۳ و در ستون راست ۴، ۵ و ۶ شمرده می‌شوند.
- خط بریل فارسی از چپ به راست خوانده می‌شود، هرچند فارسی چاپی از راست به چپ است.
- بریل جهانی نیست: هر زبان نظام خودش را دارد. بریل فارسی بر پایهٔ بریل عربی است و چهار حرف پ، چ، ژ و گ را افزوده است.
- بریل را لویی بریل در فرانسه، در حدود پانزده‌سالگی، ساخت و روشش را در ۱۸۲۹ منتشر کرد.
خانهٔ شش‌نقطه‌ای
همه‌چیز از خانه شروع می‌شود: یک مستطیل کوچک با جای شش نقطه که درست زیر بند انگشت جا می‌گیرد. هر نقطه یا برجسته است یا نیست، و هر حرف ترکیبی از نقطه‌های برجسته است. چون شماره‌گذاری همیشه یکی است، هر حرف را می‌توان با فهرستی از شماره‌ها توصیف کرد.
| جای نقطه | شماره |
|---|---|
| بالا، چپ | ۱ |
| وسط، چپ | ۲ |
| پایین، چپ | ۳ |
| بالا، راست | ۴ |
| وسط، راست | ۵ |
| پایین، راست | ۶ |
با این شماره‌ها، الف نقطهٔ ۱ است (⠁)، ب نقطه‌های ۱ و ۲ (⠃) و د نقطه‌های ۱، ۴ و ۵ (⠙).
از چپ به راست، حتی در فارسی
نکته‌ای که بیشتر فارسی‌زبانان را شگفت‌زده می‌کند این است: بریل فارسی از چپ به راست خوانده می‌شود. حرف‌ها به همان ترتیبی می‌آیند که در واژه گفته می‌شوند، اما نخستین خانه در سمت چپ است. «ایران» به صورت ⠁⠊⠗⠁⠝ نوشته می‌شود: نخستین خانه الف است، سپس ی، ر، الف و ن.
در بریل شکل حرف‌ها به هم نمی‌چسبد: هر حرف یک خانه است، چه در آغاز واژه بیاید، چه در میان یا در پایان. چهار شکل «ه» در چاپ (ه، ـه، ـهـ، هـ) در بریل یک خانه‌اند: ⠓.
حرف‌های فارسی
الفبای فارسی ۳۲ حرف دارد و هر کدام خانهٔ خودش را دارد. حرف‌های مشترک با عربی همان خانه‌های بریل عربی را دارند، و بسیاری از آن‌ها خانهٔ حرف لاتینی را دارند که هم‌آوای آن‌هاست: ب خانهٔ b است، د خانهٔ d، ر خانهٔ r و م خانهٔ m. چهار حرف ویژهٔ فارسی خانه‌های خودشان را دارند:
| حرف | بریل | نقطه‌ها |
|---|---|---|
| پ | ⠏ | ۱، ۲، ۳، ۴ |
| چ | ⠉ | ۱، ۴ |
| ژ | ⠬ | ۳، ۴، ۶ |
| گ | ⠛ | ۱، ۲، ۴، ۵ |
همهٔ حرف‌ها، با حرکت‌ها و نشانه‌گذاری، در جدول خط بریل فارسی آمده‌اند.
حرکت‌ها در خانه‌های جداگانه
در چاپ، زبر و زیر و پیش بالا یا پایین حرف می‌نشینند. در بریل جایی بالای حرف نیست، پس هر حرکت خانهٔ خودش را دارد و بعد از حرف می‌آید: «بَ» به صورت ⠃⠂ نوشته می‌شود. تشدید استثناست و پیش از حرف می‌آید: «محبّت» به صورت ⠍⠱⠠⠃⠞.
بیشتر متن‌های فارسی بدون حرکت نوشته می‌شوند و بریل هم همین‌طور است. حرکت‌ها در کتاب‌های درسی آغازین و جایی که خواندن درست به آن‌ها نیاز دارد به کار می‌روند.
اعداد
بریل خانه‌ای جداگانه برای رقم‌ها ندارد. نشانهٔ عدد (⠼، نقطه‌های ۳، ۴، ۵ و ۶) پیش از عدد می‌آید و پس از آن رقم‌ها با خانه‌های حرف‌های لاتین a تا j نوشته می‌شوند: ۱۴۰۳ به صورت ⠼⠁⠙⠚⠉. همهٔ جزئیات در اعداد در خط بریل آمده است.
نشانه‌گذاری
در بریل فارسی ویرگول نقطهٔ ۲ است (⠂)، نقطه نقطه‌های ۲، ۵ و ۶ (⠲) و علامت سؤال نقطه‌های ۲، ۳ و ۶ (⠦). همین خانه گیومهٔ باز هم هست؛ خواننده از جایش تشخیص می‌دهد: پیش از واژه گیومه است و پس از آن علامت سؤال.
بریل چگونه نوشته می‌شود
بریل را می‌توان با لوح و قلم نوشت: قابی فلزی یا پلاستیکی با ردیف‌هایی از خانه‌ها، و قلمی نوک‌تیز که نقطه‌ها را در کاغذ فرو می‌برد. نقطه‌ها از پشت کاغذ برجسته می‌شوند، پس با لوح از راست به چپ و به صورت قرینه نوشته می‌شود تا روی دیگر کاغذ از چپ به راست خوانده شود.
راه سریع‌تر ماشین بریل است، مانند ماشین پرکینز، که برای هر نقطه یک کلید دارد و همهٔ نقطه‌های یک خانه را با هم می‌زند. امروزه نمایشگرهای بریل هم هستند که متن رایانه یا گوشی را با پین‌های بالا و پایین‌رونده به بریل نشان می‌دهند.
بریل در ایران
به گزارش World Braille Usage (۲۰۱۳)، استانداردهای بریل در ایران را سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور، زیرمجموعهٔ وزارت آموزش و پرورش، تعیین می‌کند. نظام ادبی «بریل فارسی، درجهٔ ۱» است، یعنی بدون اختصار: هر حرف یک خانه است. ریاضی نظام ریاضی بریل ۲۰۰۵ را دارد، و برای قرآن بریل عربی به کار می‌رود.
پرسش‌های رایج
آیا بریل زبان است؟
نه. بریل روشی برای نوشتن است. با بریل فارسی، فارسی نوشته می‌شود؛ با بریل انگلیسی، انگلیسی. کسی که بریل فارسی را بلد است، بریل ژاپنی را نمی‌تواند بخواند، اما خانه و شماره‌گذاری نقطه‌ها در همه یکی است.
چرا بریل فارسی از چپ به راست است؟
بریل در فرانسه برای خطی ساخته شد که از چپ به راست نوشته می‌شود، و همهٔ زبان‌ها همین جهت را نگه داشته‌اند، از جمله عربی، عبری و فارسی. شماره‌گذاری نقطه‌ها هم در همه یکی است.
نیم‌فاصله در بریل چه می‌شود؟
نیم‌فاصله در «می‌خواهم» یا «کتاب‌ها» در بریل شش‌نقطه‌ای خانه‌ای ندارد و حرف‌ها پشت سر هم می‌آیند: ⠅⠞⠁⠃⠓⠁.
روز جهانی بریل کی است؟
۴ ژانویه، سالروز تولد لویی بریل. مجمع عمومی سازمان ملل آن را در ۲۰۱۸ اعلام کرد و از ۲۰۱۹ گرامی داشته می‌شود.