Louis Braille Kimdir? Braille Alfabesinin Mucidi
Louis Braille, adını taşıyan kabartmalı okuma yazma sistemini geliştiren, beş yaşından beri görme engelli bir Fransız öğretmendir. 4 Ocak 1809'da Paris yakınlarındaki Coupvray'de doğdu, 6 Ocak 1852'de Paris'te öldü. Altı noktalı hücresini Paris'teki körler okulunda öğrenciyken, on beş yaşları civarında oluşturdu ve yöntemini 1829'da yayımladı.
Buluşu, yazıyı parmakla okunur hâle getirmek değildi; bunu ondan önce deneyenler vardı. Buluşu, görme engelli birinin kendi başına yazabilmesini sağlamaktı. Ondan önce bir öğrenci, görenlerin onun için hazırladığı metni zahmetle okuyabiliyor ama hiçbir şey yazamıyordu. Braille'in yaşayıp diğer sistemlerin unutulmasının nedeni budur.
Kısaca
- 4 Ocak 1809'da Coupvray'de doğdu, 6 Ocak 1852'de 43 yaşında Paris'te öldü.
- Üç yaşında, saraç olan babasının atölyesinde bir gözünü yaraladı; enfeksiyon öbür göze geçti ve beş yaşına geldiğinde iki gözü de görmüyordu.
- On yaşında Paris'teki Kraliyet Kör Gençler Enstitüsü'ne girdi. Orada kabartmalı Latin harfleriyle okunuyordu: okunabilen ama öğrencinin kendisinin yazamadığı harflerle.
- Charles Barbier'nin işaret başına 12 noktaya kadar çıkan nokta yazısından yola çıktı ve onu 6 noktaya indirdi, çünkü on iki nokta bir parmak ucunun altına sığmıyordu.
- Sistemi on beş yaşları civarında oluşturdu, 1829'da yayımladı, 1837'de ikinci baskısını çıkardı; müzik notası en başından vardı.
- Yaşarken resmî olarak kabul edilmedi. Okul 1840'ta onu yasakladı ve ancak 1854'te benimsedi.
- 1952'de naaşı Paris Panteonu'na taşındı; elleri Coupvray'de kaldı.
Kimlik kartı
| Doğum | 4 Ocak 1809, Coupvray (Fransa) |
| Ölüm | 6 Ocak 1852, Paris, 43 yaşında |
| Ölüm nedeni | Verem |
| Görme kaybı | Üç yaşında kaza, beş yaşına doğru tam görme kaybı |
| Eğitim | Paris Kraliyet Kör Gençler Enstitüsü, 1819'dan itibaren |
| Meslekleri | Enstitüde öğretmen, orgcu ve çellist |
| Buluşu | Altı noktalı dokunsal hücre, 64 birleşim |
| Yayın | 1829, ikinci baskı 1837 |
| Resmî kabul | 1854, ölümünden iki yıl sonra |
| Panteon | 1952, ölümünün yüzüncü yılında |
Louis Braille nasıl görme yetisini kaybetti
Louis Braille üç yaşındayken bir kaza sonucu görme yetisini kaybetmeye başladı. 1812'de, saraç olan babası Simon-René Braille'in Coupvray'deki atölyesinde aletlerle oynarken deriyi delmeye yarayan sivri bir bizi gözüne batırdı. Yara iltihaplandı, iltihap sağlam göze de geçti ve beş yaşına doğru iki gözü de tamamen görmez oldu. Bu bilgiler Fransızca Vikipedi ve doğduğu evde bulunan Coupvray'deki Louis Braille Müzesi ile örtüşür.
Kaynaklar hangi gözün yaralandığı konusunda anlaşamaz. Kesin olan sıralamadır: üç yaşında yaralanan bir göz, enfeksiyonla kaybedilen öbürü.
Braille'den önce görme engelliler ne okuyordu
Louis Braille Şubat 1819'da, on yaşında, burslu öğrenci olarak Paris'teki Kraliyet Kör Gençler Enstitüsü'ne girdi. Valentin Haüy'nin 1785'te kurduğu bu okul, görme engelli çocuklar için dünyanın ilk okuluydu. Orada okunuyordu: Haüy'nin yöntemi kalın kâğıda kabartmalı Latin harfleri basıyordu ve öğrenci bir A'nın, bir B'nin şeklini parmağıyla tanıyordu.
| Haüy yönteminin sınırı | Sonucu |
|---|---|
| Latin harfi gözler için yapılmış eğri bir şekildir | Parmak onu yavaş ve zorlukla tanır |
| Her sayfa harf kalıplarıyla basılırdı | Kitaplar pahalı, kocaman ve ağırdı |
| Kabartma için baskı makinesi gerekiyordu | Öğrenci kendi başına hiçbir şey yazamıyordu |
Charles Barbier ve on iki noktalı yazı
1821'de Charles Barbier de La Serre'in nokta yazısı enstitüye geldi. Harflerin şeklini kopyalamak yerine kâğıda delinmiş noktalarla sesleri gösteriyordu: işaret başına on iki noktaya kadar, altışarlı iki sütunda. Bir biz ve bir cetvelle görme engelli biri yazabiliyordu.
Ama on iki yaşındaki Braille'in hemen fark ettiği bir kusuru vardı: on iki nokta parmak ucunun altına sığmıyordu. Bir işareti okumak için üzerinde gezinmek, aşağı yukarı noktaları saymak gerekiyordu. Ses gösterdiği için de yazım, noktalama ve sayı yazmaya izin vermiyordu.
Pek çok anlatıma göre Barbier sistemini, Napolyon'un askerleri gece ışıksız mesaj okuyabilsin diye askerî bir kod olarak geliştirmişti. Bu anlatım bugün tartışmalıdır: araştırmacı Philippa Campsie, Barbier'nin sistemi 1815 tarihli metninde zaten görme engelliler için önerdiğini yazar. Teknik bilgi ise tartışmasızdır: Barbier'de on iki noktaya kadar, Braille'de altı.
On iki noktadan altıya
Louis Braille altı noktalı hücreyi 1824 civarında, on beş yaşında oluşturdu: üçerli iki sütun, boş hücre dahil 64 birleşim. Ölçüt dokunmaydı: altı noktalı bir hücre işaret parmağının ucunun altına bütünüyle sığar ve üzerinde gezinmeden tek seferde tanınır.
| Barbier'nin yazısı | Braille'in hücresi | |
|---|---|---|
| İşaret başına nokta | 12'ye kadar, 6'lı iki sütunda | 6'ya kadar, 3'lü iki sütunda |
| Neyi gösterir | Sesleri | Harfleri, sayıları, noktalamayı |
| Yazım | Mümkün değil | Mümkün |
| Parmakla okuma | İşaretin üzerinde gezinmek gerekir | İşaret parmağın altına sığar |
Yaş konusunda kaynaklar farklıdır: çoğu 1824, on beş yaş der; bazıları 1825, on altı yaş; müze ise on ikiden on altı yaşına süren bir çalışmadan söz eder. Biz “on beş yaşları civarında” diyoruz.
Sonuç bugün hâlâ öğrenilen alfabedir: b harfi 1 ve 2. noktalar (⠃), l harfi 1, 2 ve 3. noktalar (⠇), Louis adı ise ⠠⠇⠕⠥⠊⠎ şeklinde yazılır. Tablonun tamamı Braille alfabesi sayfasında.
Ne yayımladı
Braille yöntemini 1829'da, yirmi yaşında yayımladı. Kitabın Fransızca adı, sözcükleri, müziği ve kilise ilahilerini noktalarla yazma yönteminden söz eder: müzik en başından vardı. Braille çello ve org çalıyordu ve Paris kiliselerinde orgculuk yaptı.
1837 tarihli ikinci baskı sistemi bugün bildiğimiz hâline getirdi: ilk sürümde noktalara karışan çizgileri çıkardı, çünkü dokunuşta çizgi ile nokta birbirine karışır.
Neden yaşarken kabul edilmedi
Sistem, Louis Braille hayattayken resmî olarak tanınmadı; hatta doğduğu okulda yasaklandı.
1840'ta enstitünün yeni müdürü Pierre-Armand Dufau Braille'i yasakladı; öğrenciler onu gizlice kullanmaya devam etti. Şubat 1844'te okulun yeni binasının açılışında müdür yardımcısı Joseph Guadet, Braille ile okuma ve yazmanın herkese açık bir gösterisini yaptı ve sistem okula geri döndü. Resmî kabul ise ancak 1854'te geldi; Braille 6 Ocak 1852'de veremden ölmüştü.
Panteon ve Coupvray'de kalan eller
Ölümünün yüzüncü yılında, 1952'de, naaşı Paris Panteonu'na taşındı. Coupvray ünlü evladından bir şey saklamak istedi: elleri bir kap içinde köyün mezarlığında kaldı. Louis Braille'in değiştirdiği şey de tam olarak ellerle yapılabilenlerdi.
Türkçe kaynaklarda sık görülen üç yanlış
Ödev hazırlarken internette karşılaşabileceğin üç bilgi, birincil kaynaklarla uyuşmuyor:
| Sık okunan | Doğrusu |
|---|---|
| “Braille alfabesini 1821'de geliştirdi.” | 1821, Barbier'nin yazısının okula geldiği yıldır. Altı noktalı hücre 1824 civarında oluştu, yöntem 1829'da yayımlandı. |
| “Yedi yaşında okula girdi.” | Okula Şubat 1819'da, on yaşında girdi. |
| “Barbier sistemi Napolyon'un ordusu için yaptı.” | Yaygın bir anlatım ama tartışmalı; Barbier'nin 1815'te sistemi görme engelliler için önerdiği de yazılıdır. |
Türkiye'de ilk körler okulu
Osmanlı Devleti'nde görme engellilerin eğitimi için ilk okul, Ferdinand Grati'nin 1889'da İstanbul'da kurduğu Sağır ve Dilsiz Mektebi'nin bünyesinde, 17 Mart 1891'de çıkan bir iradeyle açılan Körler Okulu'dur. Okulda kabartma harfler ve kabartma nota kullanıldı; müzik dersleri kaldırılınca körler bölümü 1897'de kapandı. Daha önce, 1874'te Kahire'de açılan bir körler okulunda Braille alfabesi Türk, Arap ve İranlı öğrenciler için Arap harflerine uyarlanmıştı. Bu bilgiler Kamuran Şimşek'in İstanbul Üniversitesi Yayınevi'nin Engellilik Tarihi Yazıları kitabındaki Osmanlı Devleti'nde engelli eğitimi bölümüne dayanır.
Bugün Türkiye'de Braille'in nasıl yazılacağını Millî Eğitim Bakanlığının Görme Engellilere Okuma Yazma Öğretim Kılavuzu (2014) anlatır. Braille çevirici de bu kılavuzun kurallarını kullanır.
Sık sorulan sorular
Louis Braille, Braille alfabesini kaç yaşında icat etti?
On beş yaşları civarında. En sık verilen tarih 1824'tür; bazı kaynaklar 1825 der, doğduğu evdeki müze ise on ikiden on altı yaşına süren bir çalışmadan söz eder. Yöntemini 1829'da, yirmi yaşında yayımladı.
Louis Braille neden görme engelli oldu?
Üç yaşında, babasının atölyesinde bir bizle bir gözünü yaraladı. Enfeksiyon öbür göze geçti ve beş yaşına doğru tamamen görmez oldu.
Louis Braille, Charles Barbier'nin sistemini mi kopyaladı?
Hayır. Barbier'nin fikrinden, yani kabartmalı noktalarla yazmaktan yola çıktı ve bunu kabul etti. Geri kalan her şeyi değiştirdi: hücre parmağın altına sığsın diye on iki yerine altı nokta, sesler yerine harfler, sayılar ve noktalama.
Louis Braille nerede gömülü?
1952'den beri Paris Panteonu'nda. Elleri, köyün isteğiyle Coupvray'de kaldı.
Dünya Braille Günü ne zaman?
4 Ocak'ta, Louis Braille'in doğum gününde. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu bu günü 2018'de aldığı kararla ilan etti ve 2019'dan beri kutlanıyor.