Braille Alfabesiyle Yazı Yazma: Tablet, Kalem ve İsim
Braille alfabesiyle elle yazmak için bir tablet (yazı tableti) ve ucu sivri bir kalem kullanılır. Kalem, kâğıdı tabletin kutucuklarına bastırarak noktaları kabartır. Noktalar kâğıdın arkasında kabardığı için yazı sağdan sola ve ayna görüntüsüyle yazılır; okumak için kâğıt ters çevrilir ve soldan sağa okunur.
İlk bakışta zor görünür, ama kural tektir: okurken sol sütunda olan noktalar, yazarken sağ sütundadır. Bu yazıda tableti hazırlamayı, harfleri ters basmayı ve ismini Braille ile yazmayı adım adım anlatıyoruz. Tarifler Millî Eğitim Bakanlığının Görme Engellilere Okuma Yazma Öğretim Kılavuzu'na (2014) dayanır.
Gerekenler
| Araç | Ayrıntı |
|---|---|
| Yazı tableti | Kılavuz iki tip sayar: 4 satırlık (küçük) ve 27 satırlık. Başlamak için küçüğü yeter. |
| Braille kalemi | Ucu yuvarlatılmış sivri bir kalem; kâğıdı delmeden kabartır. |
| Kâğıt | 180 ya da 200 gramlık bristol. Daha incesi delinir ve noktaları okurken ezilir; daha kalını zor kabarır. |
1. Kâğıdı tablete tak
- Tableti, açılan tarafı sağda, menteşeli tarafı solda olacak şekilde önüne koy.
- Kâğıdı, tabletin üstünden taşmayacak ve sol kenarı menteşeye dayanacak şekilde yerleştir.
- Kapağı kapat ve köşelerinden bastır: kapaktaki tırnaklar kâğıdı sabitler.
2. Kalemi tut
Kalemin üst kısmını işaret parmağının avuca birleştiği boğuma yerleştir, başparmak ve orta parmakla yanlardan, işaret parmağıyla önden tut. Kalem tablete dik durmalı.
3. Sağdan sola yaz
İlk kutucuğu bulmak için işaret parmağınla tabletin sağ üst köşesini bul ve sola doğru ilerle. Her harf bir kutucuktur; bir sonraki harf, bir öncekinin solundaki kutucuğa yazılır. Kelimeler arasında bir kutucuk boş bırakılır.
4. Noktaları ayna görüntüsüyle bas
Okurken 1, 2 ve 3. noktalar soldadır. Yazarken kâğıdın arkasında çalıştığın için 1, 2 ve 3. noktalar sağdadır, 4, 5 ve 6. noktalar soldadır. Kılavuz bunu “e” harfi için şöyle söyler: sağ üst nokta ve sol orta nokta, yani 1. ve 5. noktalar.
| Harf | Okurken | Yazarken basılan yerler | Tarif |
|---|---|---|---|
| a | ⠁ | sağ üst | |
| e | ⠑ | sağ üst, sol orta | |
| l | ⠇ | sağ sütunun üçü | |
| k | ⠅ | sağ üst, sağ alt | |
| ç | ⠡ | sağ üst, sol alt |
Yazarken basılan yerler sütunu, kalemle çalışırken önünde gördüğün şekildir. Kâğıdı ters çevirdiğinde okurken sütunundaki şekle dönüşür.
5. Kâğıdı çevir ve oku
Satırı bitirince kâğıdı tabletten çıkar, ters çevir ve soldan sağa oku. Hata varsa nokta yanlış kutucuktadır ya da şekil ters basılmıştır; en sık hata, harfi aynalamadan, okurken göründüğü gibi basmaktır.
İsmini Braille ile yazmak
İsimler büyük harfle başlar, bu yüzden ilk harfin önüne büyük harf işareti (6. nokta, ⠠) konur. Birkaç örnek:
| İsim | Braille |
|---|---|
| Ayşe | ⠠⠁⠽⠩⠑ |
| Mehmet | ⠠⠍⠑⠓⠍⠑⠞ |
| Zeynep | ⠠⠵⠑⠽⠝⠑⠏ |
| Mustafa | ⠠⠍⠥⠎⠞⠁⠋⠁ |
| Elif | ⠠⠑⠇⠊⠋ |
| Yusuf | ⠠⠽⠥⠎⠥⠋ |
| Ece | ⠠⠑⠉⠑ |
| Ömer | ⠠⠪⠍⠑⠗ |
Kendi ismin için Braille çevirici'ye yazman yeterli: hücreleri ve her hücrenin noktalarını gösterir. Tablette yazarken, çeviricinin gösterdiği her hücreyi aynalayarak bas.
Sayılar ve tarihler
Rakamlar, önlerine sayı işareti (3, 4, 5 ve 6. noktalar) konan a'dan j'ye harflerdir. İşaret yalnızca ilk rakamın önüne konur: 23 = ⠼⠃⠉. Tarihte de sayı işareti yalnızca başa konur ve gün, ay, yıl 3 ve 6. noktalarla ayrılır: 23.4.1920 = ⠼⠃⠉⠤⠙⠤⠁⠊⠃⠚.
Okuma alıştırması
Aşağıdaki cümleleri önce kendin oku, sonra cevaba bak. Tüm hücreler Braille alfabesi tablosunda.
- ⠠⠍⠑⠗⠓⠁⠃⠁⠖
- ⠠⠃⠑⠝⠊⠍⠀⠁⠙⠔⠍⠀⠠⠑⠉⠑⠲
- ⠠⠕⠅⠥⠇⠁⠀⠛⠊⠙⠊⠽⠕⠗⠥⠍⠲
- ⠠⠃⠥⠛⠳⠝⠀⠼⠙⠀⠠⠕⠉⠁⠅⠲
Cevaplar: 1. Merhaba! 2. Benim adım Ece. 3. Okula gidiyorum. 4. Bugün 4 Ocak.
Daktilo ve bilgisayar
Tablet ucuzdur ve her yere taşınır, ama yavaştır. Braille daktiloda altı tuşun her biri bir noktaya karşılık gelir; bir harfin noktalarına aynı anda basılır ve yazı kâğıdın üstünde, doğrudan okunur hâlde çıkar, aynalamak gerekmez. Bilgisayarda ve telefonda ise metin Braille ekranda ya da Braille yazıcıda gösterilir.
Sık sorulan sorular
Braille neden sağdan sola yazılır?
Yalnızca tablet ve kalemle. Kalem noktayı kâğıdın arkasından bastırır ve kabarıklık öbür yüzde çıkar. Kâğıt okumak için ters çevrildiğinde sağdan sola yazılanlar soldan sağa okunur. Daktilo ve yazıcılar doğrudan okunur hâlde yazar.
Braille ile isim nasıl yazılır?
Büyük harf işaretiyle (6. nokta) başlayıp ismin harflerini sırayla yazarak. “Ayşe” ⠠⠁⠽⠩⠑ şeklinde yazılır. Tablette her harfi aynalayarak ve sağdan sola basarsın.
Hangi kâğıt kullanılır?
Kılavuz 180 ya da 200 gramlık bristol önerir. Daha ince kâğıt yazarken delinir ve okurken noktalar ezilir; daha kalın kâğıda nokta basmak zordur.
Braille alfabesiyle yazılmış metni nasıl okurum?
Gözle okuyacaksan hücreleri tabloyla karşılaştırarak ya da metni Braille çevirici'nin “Braille'den Türkçeye” tarafına yapıştırarak. Parmakla okumak pratik ister; Braille öğrenme yazısında nasıl başlanacağını anlattık.