Kasaysayan ng Filipino Braille Code: mula 1959 hanggang 2014
Ang Filipino Braille Code ang patakaran kung paano isinusulat sa braille ang Filipino at iba pang wika ng Pilipinas. Ang kasalukuyang edisyon ay ang Filipino Braille Code, Revised Edition 2014, na inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon (DepEd) at iniangkop sa Unified English Braille (UEB). Pero nagsimula ang kuwento mahigit animnapung taon na ang nakararaan, sa isang guro sa Pasay.
Sa madaling salita
- Ang orihinal na code ay binuo ni Gloria Cruz Mendoza at inilathala noong 1959.
- Nirebisa ito noong 1990–1991, 2003–2004 at 2013–2014.
- Sa edisyong 2014, iniangkop ang code sa UEB: bantas, malalaking titik, numero at mga tanda.
- Itinuturo ang braille nang walang contraction sa Baitang 1 at 2, ang mga contraction mula Baitang 3, at ang mga tanda ng pag-uulit sa Baitang 4.
Si Gloria Cruz Mendoza at ang code ng 1959
Ayon sa paunang salita ng edisyong 2014, sinimulan ni Gloria Cruz Mendoza ang sistema bilang libangan at para sa sarili niyang gamit, habang nagtuturo sa School for the Deaf and the Blind sa Pasay, na ngayon ay nahati na sa Philippine National School for the Blind at Philippine School for the Deaf. Inilathala niya ito noong 1959 sa aklat na The Filipino Braille Code, A Teacher’s Manual, habang nagtatrabaho sa Office of Vocational and Rehabilitation, na ngayon ay National Vocational and Rehabilitation Center.
Ang mga rebisyon
| Taon | Ano ang nangyari |
|---|---|
| 1959 | Inilathala ni Gloria Cruz Mendoza ang unang Filipino Braille Code |
| 1990–1991 | Unang rebisyon, sinubok sa Bacolod, Davao at mga paaralang SPED sa Metro Manila |
| 2003–2004 | Ikalawang rebisyon ng Philippine Printing House for the Blind, para umayon sa programang ginagamit sa pagsasalin ng mga aklat; tinapos noong Hunyo 17, 2004 |
| 2013–2014 | Ikatlong rebisyon, para umayon sa UEB; sinubok sa Region III, Region IV-A at NCR noong Setyembre 2014, at tinapos sa Tagaytay noong Nobyembre 17–21, 2014 |
Ang ikalawang rebisyon ang edisyong tinatawag ng World Braille Usage (UNESCO at Perkins, 2013) na “Filipino Braille Code, Revised Edition 2005”.
Bakit UEB
Noong Abril 2004, idineklara ng International Council on English Braille na halos kumpleto na ang Unified English Braille at handa nang gamitin ng mga bansang nagsasalita ng Ingles. Kalaunan ay nagpasya ang Braille Authority of North America na gamitin ito nang buo mula Enero 4, 2016. Dahil dito, nagpasya ang Philippine Printing House for the Blind at ang dibisyon ng SPED na rebisahin ang Filipino Braille Code para umayon sa UEB sa bantas, typeform, malalaking titik, mga indicator at mga mode, at para mas madali itong maisalin ng kompyuter.
Ano ang nagbago noong 2014
Pareho pa rin ang mga titik a hanggang z, ang tanda ng numero at ang karaniwang bantas. Ito ang ilan sa mga nagbago:
| Tanda | Edisyong 2005 (WBU) | Edisyong 2014 (UEB) |
|---|---|---|
| ñ | ⠈⠝ | ⠘⠻⠝ |
| ( | ⠶ | ⠐⠣ |
| ) | ⠶ | ⠐⠜ |
| — (gatlang) | ⠤⠤ | ⠠⠤ |
| … | ⠄⠄⠄ | ⠲⠲⠲ |
Mas detalyado rin ang malalaking titik: isang tanda para sa isang titik (ang “Maynila” ay ⠠⠍⠁⠽⠝⠊⠇⠁), dalawa para sa salitang puro malalaking titik (ang “DEPED” ay ⠠⠠⠙⠑⠏⠑⠙), at tatlo para sa tatlo o higit pang salita, na tinatapos ng mga tuldok 6 at 3.
Ang mga contraction ng Filipino
Sa grade 2, may mga salitang isinusulat sa iisang cell. Sa Filipino Braille Code 2014, halimbawa, ang titik b na nag-iisa ay “bakit”, ang h ay “hindi”, ang m ay “mga” at ang n ay “ngayon”. Iba ang mga ito sa mga contraction ng Ingles, kaya hindi mababasa ang Filipino sa grade 2 gamit lang ang kaalaman sa braille ng Ingles.
Natatangi rin ang mga tanda ng pag-uulit para sa mga pantig na inuulit nang tatlong beses, na karaniwan sa Filipino. Halimbawa, ang tandang may mga tuldok 5 at 4, 5, 6 bago ang katinig ay nangangahulugang inuulit nang tatlong beses ang katinig na may tunog na /a/: ang “bababa” ay ⠐⠸⠃.
Paano itinuturo
Ayon sa mga patnubay ng edisyong 2014:
- Ituro muna ang alpabeto, maliliit at malalaking titik, kasunod ang mga salitang walang contraction.
- Gamitin ang tuldok, kuwit, tandang pananong at tanda ng malaking titik kapag nagpapakilala ng pangungusap.
- Walang contraction sa Baitang 1 at 2.
- Ang mga contraction sa Baitang 3.
- Ang mga tanda ng pag-uulit sa Baitang 4.
Ang talahanayan ng Filipino Braille Code at ang tagasalin ng braille sa website na ito ay sumusunod sa grade 1, ang itinuturo sa unang dalawang baitang.
Mga madalas itanong
Sino ang gumawa ng Filipino Braille Code?
Si Gloria Cruz Mendoza, gurong nagtrabaho sa School for the Deaf and the Blind sa Pasay, na naglathala nito noong 1959. Ang mga sumunod na edisyon ay inihanda ng Kagawaran ng Edukasyon sa pamamagitan ng Philippine Printing House for the Blind.
Ano ang pagkakaiba ng Filipino Braille Code at UEB?
Sa grade 1, halos wala: mula 2014 ay sinusunod ng Filipino Braille Code ang bantas, malalaking titik, numero at mga tanda ng UEB, at ang ñ ay isinusulat sa paraan ng UEB. Ang pagkakaiba ay nasa grade 2: may sariling mga contraction at tanda ng pag-uulit ang Filipino.
Ginagamit din ba ito sa ibang wika ng Pilipinas?
Ayon sa World Braille Usage (2013), ginagamit sa Pilipinas ang braille sa Tagalog, Ilocano, Cebuano, Hiligaynon at Bicol, at pareho ang alpabeto ng mga ito: a hanggang z, ñ at ng.