Hissedilebilir Yüzey: Kılavuz İz, Uyarıcı Yüzey, Ölçüler
Hissedilebilir yüzey, görme engelli kişilerin baston ucu ve ayak tabanıyla hissedebileceği kabartmalı zemin kaplamasıdır. Kaldırımlarda, istasyonlarda ve binalarda gördüğümüz sarı yollar budur. İki temel türü vardır: yönü gösteren, çubuk biçimli kılavuz iz ve dikkat edilmesi gereken bir yeri bildiren, kubbe biçimli uyarıcı yüzey. Türkiye'de bu yüzeyler için TS ISO 23599 ve onu tamamlayan TS 13536 standartları vardır.
Kısaca
- Kılavuz iz: yürüme yönüne paralel çubuklar. Görme engelli kişiyi gideceği yere götürür.
- Uyarıcı yüzey: kesik kubbeler. Seviye farkı, yaya geçidi, kent mobilyası ya da yön değişimi gibi yerleri bildirir.
- Eliptik yüzey: elips biçimli kabartmalar. Raylı sistemlerde peron kenarını ve hemzemin geçitleri bildirir.
- Yüzey çevresinden renk ve doku olarak ayrılmalıdır; Bakanlığın çalıştay raporu sarı rengin tercih edilmesini önerir.
- Hissedilebilir yüzey Braille değildir: harf taşımaz, yalnızca "bu yönden git" ve "dikkat" der.
Türleri
| Tür | Kabartma | Ne söyler | Nerede |
|---|---|---|---|
| Kılavuz iz | Yürüme yönüne paralel çubuklar | Bu yönden git | Kaldırımlar, istasyonlar, binaların giriş ve koridorları |
| Uyarıcı yüzey | Kesik kubbeler | Dikkat: seviye farkı, geçit ya da yön değişimi | Yaya geçitleri, merdiven başları, asansör önleri, kılavuz izin döndüğü ya da ayrıldığı yerler |
| Eliptik yüzey | Elipsler | Dikkat: peron kenarı | Raylı sistemlerde peronlar ve hemzemin geçitler |
Bu tanımlar, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Özürlü ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğünün düzenlediği Hissedilebilir Yüzey Çalıştayları (I-II) Değerlendirme Raporu'ndan alınmıştır. İkinci çalıştay 12-14 Eylül 2011'de yapıldı.
Çalıştayın önerdiği ölçüler
Rapor, o tarihte bir TSE standardı bulunmadığı için hazırlanmıştı ve standarda ön hazırlık niteliğindeydi. Önerdiği başlıca ölçüler şunlardır:
| Öğe | Önerilen ölçü |
|---|---|
| Kılavuz iz genişliği | En az 400 mm, en fazla 600 mm; üzerinde en az 6 paralel çubuk |
| Çubukların eksen aralığı | 65-75 mm |
| Çubuk düz sırt genişliği | 20-25 mm (alt taban 10 mm daha geniş) |
| Uyarıcı yüzey | En az 400 × 400 mm; üzerinde paralel dizilimli en az 7 × 7 kubbe |
| Kubbe merkezleri arası | 55-65 mm |
| Kubbe üst çapı | 15-18 mm (alt çap 10 mm daha büyük) |
| Çubuk ve kubbe yüksekliği | 5-5,5 mm; 4,5 mm'nin altına aşınmışsa değiştirilmeli |
| Elips yüksekliği | 6 ± 0,5 mm |
| Zeminden en fazla yükseklik | 8 mm (varsa yapıştırıcı dahil) |
Raporun bir bulgusu da şudur: kullanıcılar, kılavuz izle aynı genişlikteki uyarıcı yüzeyi daha kolay algılamıştır. Bu yüzden yön değişimlerinde (90 derece, 135 derece, T ve dörtlü kavşak) bu uygulama önerilmiştir. Ağaç ya da rögar kapağı gibi engellerin olduğu yerlerde kılavuz iz, engelle çakışmayacak biçimde dairesel olarak dolaştırılır.
Bugün geçerli değerler için projelerde TS ISO 23599 ("Görme Özürlü veya Az Görenler İçin Yardımcı Mamuller - Hissedilebilir Yürüme Yüzeyi İşaretleri") ve TS 13536 ("TS ISO 23599'un Uygulanmasına Yönelik Tamamlayıcı Standard") esas alınır; kaldırım ve yaya geçitleri için ayrıca TS 12576 vardır. Bu standartlar, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğünün erişilebilirlik mevzuatı sunumunda TSE'nin erişilebilirlik standartları arasında sayılır.
Malzeme ve renk
Çalıştay raporu malzeme için şu özellikleri ister:
- Çevresinden kontrast renkte ve dokuda olmalı.
- Parlaklığı yüksek ve gözle kolay fark edildiği için sarı tercih edilmeli.
- Dayanıklı, ıslandığında da kaymaz ve farklı hava koşullarına uygun olmalı.
- Çevresindeki malzemeden farklı bir akustiğe sahip olmalı: baston vurduğunda farklı ses çıkarmalı.
- Kesintiye uğramamalı; kir tutmamalı ve kolay temizlenmeli.
Renk az gören kişiler içindir: görme engelli kişilerin önemli bir kısmının bir miktar görme gücü vardır ve sarı yolu gözle de izleyebilir.
Hissedilebilir yüzey Braille değildir
Hissedilebilir yüzey ile Braille aynı kişilere hizmet eder ama farklı şeylerdir. Braille bir yazı sistemidir: altı noktalı her hücre bir harf, rakam ya da işarettir. Örneğin "yol" kelimesi ⠽⠕⠇ diye yazılır. Hissedilebilir yüzeyde harf yoktur: yalnızca iki mesaj vardır ve parmakla değil, bastonla ve ayakla okunur.
Japonya'da ortaya çıktığı için bu yüzeylerin dünyadaki ilk adı Japonca tenji block, yani "Braille bloğu"dur; ama Braille ile ilgisi yoktur. Braille alfabesinin kendisi için görme engelli alfabesi yazısına, bastonla yürüme için beyaz baston yazısına bakabilirsin.
Sık sorulan sorular
Hissedilebilir yüzey nedir?
Görme engelli kişilerin baston ve ayakla hissedebileceği, yön gösteren ve uyaran kabartmalı zemin kaplamasıdır. Kaldırımlardaki sarı yollar bunun örneğidir.
Kılavuz iz ile uyarıcı yüzey arasındaki fark nedir?
Kılavuz izin üzerinde yürüme yönüne paralel çubuklar vardır ve yönü gösterir. Uyarıcı yüzeyde kesik kubbeler vardır ve seviye farkı, geçit ya da yön değişimi gibi dikkat edilmesi gereken bir yeri bildirir.
Hissedilebilir yüzey neden sarı?
Bakanlığın çalıştay raporu, parlaklığı yüksek ve gözle kolay fark edildiği için sarı rengin tercih edilmesini önerir. Asıl şart, yüzeyin çevresinden renk olarak ayrılmasıdır.
Hissedilebilir yüzey hangi standarda göre yapılır?
TS ISO 23599 ve onu tamamlayan TS 13536 standartlarına göre; kaldırım ve yaya geçitleri için ayrıca TS 12576 vardır.