Braille leren: zo begin je, stap voor stap

Wie braille vanaf nul leert, begint bij de cel van zes punten, niet bij losse letters. De eerste tien letters, a tot en met j, gebruiken alleen de vier bovenste punten; de volgende tien zijn dezelfde vormen met een punt erbij. Die logica begrijp je in een avond, en daarna is het alfabet geen lijst van 26 tekens meer, maar tien vormen en een paar regels.

Wat tijd kost, is iets anders: letters met je ogen herkennen lukt in een paar dagen, vlot met je vingers lezen duurt maanden tot jaren. Dit artikel houdt die twee uit elkaar en steunt op het Curriculum Braille van Bartiméus en Koninklijke Visio (2022).

In het kort

• Eerst de cel: links 1, 2, 3, rechts 4, 5, 6.
• Dan de eerste reeks, a tot en met j: de basis van de rest.
• Daarna trema en accenten, hoofdletters en cijfers.
• Lezen met je vingers is een aparte vaardigheid, die je in korte, regelmatige oefenmomenten opbouwt.
• Wie later in het leven blind wordt, kan braille op elke leeftijd leren. Alle letters voelen lukt binnen enkele maanden; een redelijk leestempo vraagt een tot twee jaar.

1. Leer de cel

Een braillecel heeft zes plaatsen voor een punt. De linkerkolom is van boven naar beneden 1, 2 en 3; de rechterkolom 4, 5 en 6. Elke letter leer je met die nummers: de a is punt 1 (⠁), de b punten 1 en 2 (⠃). Het helpt om de plaatsen hardop te zeggen: “één: linksboven, vier: rechtsboven”.

2. Begrijp de eerste reeks

De eerste tien letters, a tot en met j, gebruiken alleen de punten 1, 2, 4 en 5:

De volgende letters zijn dezelfde vormen met punt 3 erbij: de a met punt 3 is de k (⠅), de b met punt 3 de l (⠇). De u, v, x, y en z krijgen punten 3 en 6 erbij. Wie de eerste reeks goed kent, kent dus het grootste deel van het alfabet. Alleen de w (⠺) valt erbuiten.

3. Trema, accenten en de ij

In braille is een letter met trema of accent een eigen cel: ë is ⠫, é is ⠿. De ij schrijf je gewoon als i en j: “ijs” is ⠊⠚⠎. Alle cellen staan bij het braillealfabet.

4. Hoofdletters en cijfers

Braille heeft geen eigen hoofdletters of cijfers:

• Het hoofdletterteken (punten 4 en 6) komt voor een hoofdletter: “Anna” is ⠨⠁⠝⠝⠁.
• Het cijferteken (punten 3, 4, 5 en 6) maakt van a tot en met j de cijfers 1 tot en met 0: 1953 is ⠼⠁⠊⠑⠉.

Begin hiermee pas als je de letters zonder twijfel herkent.

5. Oefen het lezen met je vingers apart

Met je ogen leer je de letters snel; met je vingers is het een andere vaardigheid, en je ogen versnellen die niet. Het curriculum geeft voor volwassenen een paar praktische punten:

• Zit goed: tafel op ellebooghoogte, voeten op de grond, schouders laag en ontspannen.
• Houd je ellebogen langs je lichaam tijdens het lezen, om een muisarm te voorkomen.
• Lees in korte momenten en schud tussendoor je handen even uit: zo bouw je de conditie van je vingers op.
• Druk niet op de punten; laat je vingertoppen er licht overheen glijden.

Schrijven helpt bij het onthouden: het curriculum zet de brailletypemachine in om de punten van elke letter in te prenten.

6. Reken op een realistische tijd

Volgens het curriculum duurt de overstap naar braille voor iemand die al zwartschrift las ongeveer anderhalf jaar. Binnen enkele maanden herken je alle letters en woorden op de tast; een redelijk leestempo opbouwen duurt een tot twee jaar, afhankelijk van oefening, motivatie en een goede vingerzetting.

Onderzoek wijst in dezelfde richting. In een cursus van negen maanden met 29 ziende volwassenen herkenden de deelnemers de meeste letters op de tast in de vijfde maand, en aan het eind lazen ze gemiddeld 6 woorden per minuut (Bola e.a., 2016). Ervaren volwassen braillelezers halen een mediaan van 124 woorden per minuut (Legge, Madison en Mansfield, 1999).

7. Zoek begeleiding

Het curriculum gaat uit van begeleid leren, met een leerkracht of ergotherapeut, en niet van alleen leren. In Nederland begeleiden Koninklijke Visio en Bartiméus kinderen en volwassenen die braille leren. Zelf de code oefenen kan daarnaast: met de braillevertaler zet je woorden om en test je jezelf.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt het om braille te leren?

Dat hangt af van wat je wilt kunnen. Het systeem begrijpen en de letters met je ogen herkennen: dagen. Alle letters op de tast herkennen: enkele maanden. Een redelijk leestempo met je vingers: een tot twee jaar.

Ben ik te oud om braille te leren?

Nee. Het curriculum van Bartiméus en Visio zegt het zonder voorbehoud: braille is niet moeilijk en in principe op elke leeftijd te leren.

Kan ik braille leren als ik zie?

Ja. Veel familieleden en leerkrachten leren het. Meestal leer je het eerst met je ogen; lezen met je vingers vraagt daarna veel extra oefening.

Kan ik braille met een app leren?

Een app leert je de code: de cellen, de regels, het herkennen. Het lezen met je vingers oefen je op papier of op een brailleleesregel. Braillito leert de code met lessen en spellen; de braillevertaler en het braillealfabet op deze site zijn gratis.