Brailleleesregel: wat het is, hoe het werkt en vergoeding
Een brailleleesregel is een apparaat dat de tekst op een computer-, tablet- of telefoonscherm in braille laat voelen. Op de bovenkant zit een rij braillecellen met kleine pinnetjes die omhoog en omlaag gaan; samen vormen ze de letters van de regel die je op dat moment leest. Daarom wordt de leesregel ook wel de monitor van de blinde genoemd.
Dit artikel volgt het Curriculum Braille van Bartiméus en Koninklijke Visio (herziene versie, juni 2022), het naslagwerk waarmee hun medewerkers braille leren lesgeven.
In het kort
- Elke cel heeft acht kunststof pinnetjes met een bolle kop, die worden opgetild of zakken.
- Leesregels hebben meestal tussen de 12 en 80 cellen; 40 is een gangbare maat.
- Je hebt altijd twee dingen nodig: de leesregel en een schermlezer. De schermlezer bepaalt wat er in braille verschijnt.
- Op een Mac, iPhone of iPad zit de schermlezer (VoiceOver) er al in; op Windows gebruik je bijvoorbeeld NVDA, JAWS of SuperNova.
- Aansluiten gaat met een USB-kabel of draadloos met Bluetooth.
- In Nederland valt een leesregel onder de basisverzekering, als hulpmiddel bij het lezen en schrijven.
Hoe een leesregel werkt
Elke braillecel is een klein mechanisch en elektronisch onderdeel. De pinnetjes rusten op dunne strookjes die buigen als er spanning op komt: omhoog of omlaag. Zo vormt elke cel één brailleletter, en een reeks cellen naast elkaar vormt de regel. Staat de leesregel uit, dan blijven de pinnetjes in een middenstand en zijn ze net voelbaar.
Naast de cellen zitten knoppen om door de tekst te gaan, en bij veel modellen een brailletoetsenbord om mee te typen. De verschillen tussen merken zitten vooral in die knoppen en de vormgeving; wát er in braille te lezen valt, bepaalt de schermlezer.
Wat je nodig hebt
| Onderdeel | Waarvoor |
|---|---|
| De leesregel | De cellen die je voelt |
| Een driver | Software waarmee de computer met de leesregel praat; meestal zit die al in de schermlezer |
| Een schermlezer | Haalt de tekst van het scherm en stuurt die naar de leesregel, en meestal ook naar de spraak |
| Een verbinding | USB-kabel (die vaak ook oplaadt) of Bluetooth |
Op Windows noemt het curriculum drie veelgebruikte schermlezers: NVDA, dat gratis te downloaden is, JAWS (ook in het pakket Fusion) en SuperNova. Apple-apparaten hebben VoiceOver ingebouwd, zonder extra drivers. Voor een draadloze koppeling stel je op de leesregel een pincode in die je bij het koppelen invoert.
Veertig tekens tegelijk
Een leesregel met 40 cellen laat steeds hoogstens 40 tekens tegelijk zien. Stel je voor dat je een scherm leest door een gleuf in een vel papier, regel voor regel: zo werkt het. Pictogrammen zie je alleen als ze een tekst of een eigen teken hebben, en in drukke programma's is het overzicht klein.
Daarom combineren de meeste braillelezers de leesregel met spraak. Het curriculum vat het zo samen: spraak voor de hoofdlijnen, zoals snel een mail terugzoeken, en braille voor de details, zoals spelling controleren of een belangrijke tekst goed in je opnemen.
Achtpuntsbraille
Gewoon braille heeft zes punten per cel; een leesregel heeft er acht. Met de twee extra punten onderaan passen meer tekens in één cel. Een hoofdletter is bijvoorbeeld de letter met punt 7 erbij; in een afkorting als KLM krijgt elke letter punt 7, en het hoofdletterteken is niet meer nodig. Cijfers worden niet zo eenvoudig gevormd: daarin verschilt het computerbraille van land tot land. Lange tijd was er voor het Nederlands geen vaste tabel; op 28 oktober 2020 publiceerde de Braille Autoriteit de eerste achtpuntsstandaard voor het Nederlandse taalgebied.
Die tabel lijkt zoveel mogelijk op het zespuntsbraille, maar enkele tekens wijken af:
| Teken | Zespuntsbraille | Achtpuntsbraille |
|---|---|---|
| + | ⠖ (punten 2, 3 en 5) | ⢖ (punten 2, 3, 5 en 8) |
| = | ⠶ (punten 2, 3, 5 en 6) | ⢶ (punten 2, 3, 5, 6 en 8) |
| ^ | ⠬ (punten 3, 4 en 6) | ⡬ (punten 3, 4, 6 en 7) |
Vergoeding in Nederland
De basisverzekering dekt hulpmiddelen ter compensatie van beperkingen in het lezen, schrijven of het gebruik van telecommunicatieapparatuur voor mensen met een visuele beperking (Regeling zorgverzekering, artikel 2.13). Zorgverzekeraars noemen de leesregel in hun reglement hulpmiddelen, vaak als tactiele leesapparatuur.
De voorwaarden verschillen per verzekeraar. Bij CZ bijvoorbeeld:
- valt de leesregel onder de basisverzekering;
- alleen als andere hulpmiddelen om gedrukte tekst te lezen niet helpen;
- met een indicatie van Visio of Bartiméus;
- via een leverancier met een contract, anders vooraf toestemming;
- en wordt het apparaat weer opgehaald als je het niet meer nodig hebt.
Kijk dus in het reglement hulpmiddelen van je eigen verzekeraar. In België gelden andere regels.
Kiezen
| Vraag | Waar het om gaat |
|---|---|
| Hoeveel cellen? | Een kleine leesregel (zo'n 12 tot 20 cellen) past in een tas, naast je telefoon; 40 cellen is de gangbare maat aan een bureau; 80 cellen laten een hele regel zien. |
| Kabel of Bluetooth? | Draadloos is nodig voor een telefoon of tablet; een kabel laadt vaak ook op. |
| Brailletoetsenbord? | Met brailletoetsen typ je zonder gewoon toetsenbord, handig onderweg. |
| Welke schermlezer? | De leesregel moet samenwerken met de schermlezer die je gebruikt. |
Modellen met 40 cellen waar in Nederland veel naar wordt gezocht zijn bijvoorbeeld de Focus 40 Blue en de Brailliant BI 40X.
Veelgestelde vragen
Moet ik braille kunnen lezen om een leesregel te gebruiken?
Ja. Een leesregel toont braille; je hebt er pas iets aan als je dat vlot leest. Hoe je dat leert, staat bij braille leren.
Werkt een leesregel met een iPhone?
Ja, via Bluetooth en de ingebouwde VoiceOver. Je hoeft geen extra software te installeren.
Waarom heeft een leesregel acht punten en braille op papier zes?
Met acht punten past elk teken van de computer in één cel, ook hoofdletters, zonder een teken ervoor. Op papier blijft het zespuntsbraille de standaard.
Wordt een brailleleesregel vergoed?
In Nederland valt hij onder de basisverzekering, als hulpmiddel bij het lezen en schrijven. De voorwaarden, zoals een indicatie en een gecontracteerde leverancier, staan in het reglement hulpmiddelen van je verzekeraar.